Τετάρτη, 30 Σεπτεμβρίου 2015

ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΥΜΝΟΥ


Σε μια πρώιμη περίοδο ο όρος "ύμνος" έφερε τη γενική έννοια «άσμα» με πιθανές συνδηλώσεις τις έννοιες του επαίνου και του εορτασμού. Η πιο συγκεκριμένη σημασία «τραγούδι επαίνου προς τιμήν ενός θεού» αναπτύχθηκε σταδιακά και είναι τρέχουσα κατά την κλασική περίοδο. Ο Πλάτωνας (Πολιτεία 607Α) για παράδειγμα διακρίνει καθαρά τους ύμνους ως τραγούδια προς τιμήν των θεών από τα εγκώμια προς τιμήν ανθρώπων:
«Πρέπει κανείς να γνωρίζει ότι στην (ιδανική) πόλη είναι αποδεκτοί μονάχα οι ύμνοι προς τιμήν των θεών και τα εγκώμια των αγαθών ανθρώπων».
Ένας άλλος αρχαίος ορισμός του ύμνου (Γουδ. Ετυμ. στο λήμμα ύμνος) αναφέρει τα εξής:
 «Ύμνος είναι ο λόγος που απευθύνεται σε κάποιον θεό, συνοδευόμενος από προσκύνηση και προσευχή συνδυασμένη με έπαινο».

Κυριακή, 27 Σεπτεμβρίου 2015

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 23


Aνακρέων ο Τήιος, Προσευχή στην Άρτεμη


 
            O Ανακρέων έγραψε αυτό το ποίημα με σημείο αναφοράς τη Μαγνησία, πόλη της Μικράς Ασίας στο Μαίανδρο ποταμό. Η Άρτεμις Λευκοφρυήνη λατρευόταν σε έναν ναό κοντά στο Ληθαίο στη Μαγνησία. Σε μια επιγραφή του 2ου αιώνα π.Χ. βρίσκουμε την Άρτεμη Λευκοφρυήνη να περιγράφεται ως πολιούχος της Μαγνησίας, ενώ αναφέρονται και χοροί κοριτσιών προς τιμήν της.
            O Ηφαιστίων στο έργο του Περί ποιημάτων 4, 8 παραθέτει τους 3 πρώτους στίχους του ποιήματος και αναφέρει ότι προέρχονται από το 1ο ποίημα του Ανακρέοντα (δηλαδή από το 1ο ποίημα στην έκδοση του Αρίσταρχου από τη Σαμοθράκη). Προσθέτει επίσης ότι η δομή του ποιήματος ήταν μονοστροφική, πράγμα που σημαίνει ότι έχουμε στη διάθεσή μας μόνο την 1η στροφή από μια ευρύτερη σύνθεση.
            Το ποίημα υμνεί τους κατοίκους της Μαγνησίας, ενώ η λέξη νῦν στο στίχο 4 μας υποδεικνύει ότι το ποίημα μπορεί να γράφτηκε με την αφορμή κάποιας πρόσφατης αναδιοργάνωσης της λατρείας της Άρτεμης ή ότι οι κάτοικοι της πόλης είχαν μια πρόσφατη αφορμή να υμνήσουν τη θεά για την προστασία της.

Πέμπτη, 24 Σεπτεμβρίου 2015

Η Αρμονία και η Αρετή των Αριθμών: η ετυμολογία των λέξεων


Η λέξη ἀριθμός προκύπτει από ρίζα ἀρι-, η οποία είχε αρχική σημασία «μετρώ, αριθμώ, βάζω σε κατάλληλη σειρά, τακτοποιώ». Από την ίδια ρίζα προκύπτει η λέξη νήριτος που σημαίνει «αναρίθμητος» από το στερητικό ν-/να-/νη- (πβ. νηνεμία = νη+άνεμος = χωρίς άνεμο) και το ἄριτος (νάριτος > νήριτος). Από την ίδια ρίζα με το πρόσφυμα -θμ- προκύπτει η λέξη ἀρι-θμ-ός. Με επέκταση της σημασίας η ρίζα έφτασε να σημαίνει «αριθμώ κάποιους για να τους ξεχωρίσω από τους άλλους» > «επιλέγω, διαλέγω». Έτσι προκύπτει η λέξη έπάριτοι (ἐπί + ἄριτος): ονομασία των στρατιωτών του κοινού των Αρκάδων (= επίλεκτοι, διαλεχτοί). Ως όνομα προσώπων πβ. Ἐπήριτος (ω 306), Πεδάριτος (Αρκαδία, Λακωνία, όπου πεδά = μετά), Μετήριτος (Ιωνία), το όρος Νήριτον στον Όμηρο. Επίσης εἰκοσιν-ήριτος (=εικοσαπλάσιος).

Η ρίζα ἀρι- και η σημασία της «μετρώ, αριθμώ» αποτελεί με τη σειρά της παραλλαγή και επέκταση της ρίζας ἀρ-, η οποία σημαίνει «ταιριάζω, προσαρμόζω κάτι σε κάτι άλλο, τακτοποιώ, βάζω στη σειρά». Η ρίζα αυτή είναι εξαιρετικά παραγωγική στην αρχαία Ελληνική και έδωσε αναρίθμητα θέματα και παράγωγες λέξεις. Ας δούμε μερικές χαρακτηριστικές:

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 21


Δευτέρα, 21 Σεπτεμβρίου 2015

Η ετυμολογία και η σχέση των λέξεων ύμνος, υμήν, υμέναιος


            Η ετυμολογία της λέξης ύμνος ήταν αμφίβολη και για τους αρχαίους.  Οι αρχαίοι γνώριζαν τρεις διαφορετικές ετυμολογίες:

1) από το ρήμα ὑμένω, το οποίο υποτίθεται ότι είναι συγκεκομμένος τύπος του ὑπομένω, επομένως ὕμνος < ὑπόμονος. Σύμφωνα με την ετυμολογία αυτή ύμνος σημαίνει «αυτό που μένει», επειδή διατηρεί στη μνήμη τις αρετές και τις πράξεις όσων επαινούνται. Βλ. Μ. ετυμ. στο λήμμα ύμνος: κατὰ συγκοπὴν͵ ὑπόμονός τις ὢν͵ καθὸ εἰς ὑπομονὴν καὶ μνήμην ἄγει τὰς τῶν ἐπαινουμένων πράξεις καὶ ἀρετάς.

 2) Από το σπάνιο ρήμα ὕδειν, το οποίο σημαίνει «λέγω». Σ’ αυτήν την περίπτωση θα έπρεπε να υποθέσουμε συγκεκομμένο τύπο παθητικής μετοχής **ὑδόμενος > **ὑδμένος > ὕμνος. Βλ. Πρόκλος (=Φώτιος, Βιβλ. 320a9-12):  καί φησι τὸν ὕμνον μὲν ὠνομάσθαι ἀπὸ τοῦ ὑπόμονόν τινα εἶναι καὶ οἷον εἰς μνήμην καὶ ὑπόμνησιν ἄγειν τὰς πράξεις τῶν ὑμνουμένων· ἢ ἀπὸ τοῦ ὕδειν αὐτάς͵ ὅπερ ἐστὶ λέγειν.

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 19


ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 18


Τετάρτη, 16 Σεπτεμβρίου 2015

Είναι δικό μου το παιδί; Μια ερώτηση στο μαντείο της Δωδώνης


Το μαντείο της Δωδώνης δεχόταν κάθε χρόνο ένα πλήθος ερωτήσεων για διάφορα θέματα. Έχουν σωθεί πολλές από αυτές τις ερωτήσεις, αλλά και ορισμένες από τις απαντήσεις που έδινε το μαντείο. Πολλές ερωτήσεις σχετίζονται με αυστηρά ιδιωτικές υποθέσεις, όπως αυτή που μεταφράζεται αμέσως παρακάτω: κάποιος άνδρας ρωτά αν το παιδί μιας συγκεκριμένης γυναίκας είναι δικό του. Επειδή αγνοούμε τα συμφραζόμενα, δύο πιθανότητες διαγράφονται: α) είτε ο νόμιμος σύζυγος έχει αμφιβολίες για την πίστη της γυναίκας του, β) είτε ένας εραστής αναρωτιέται αν το παιδί της ερωμένης είναι δικό του ή όχι... Η επιγραφή είναι μολύβδινη και χρονολογείται από τον 2ο αιώνα π.Χ. Η διάλεκτος του κειμένου είναι η δωρική.

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 15


Τρίτη, 15 Σεπτεμβρίου 2015

Η λυρική ποίηση στην Ελληνιστική Εποχή (συνοπτική επισκόπηση και σύνδεσμοι)


[Για όσα λέγονται παρακάτω ισχύει: Ρ= Collectanea Alexandrina του J. U. Powell, Oxford 1925 και SΗ= Supplementum Hellenisticum των H. Lloyd-Jones και P. Parsons, Berlin-N.York 1983]

Η λυρική ποίηση συνέχισε αδιάπτωτα τη δραστήρια ζωή της και στην αλεξανδρινή περίοδο. Ένα μεγάλο τμήμα της ποιητικής παραγωγής εξακολούθησε να αφορά τη λατρεία και τις τελετές στα πλαίσια των γιορτών και των θυσιών για τους θεούς των Ελλήνων, παρά την απώλεια της πολιτικής ανεξαρτησίας των κλασικών πόλεων-κρατών. Έτσι οι ανασκαφικές έρευνες σε σημαντικά ιερά στον ελλαδικό χώρο και έξω απ' αυτόν έφεραν στο φως σημαντικά τεκμήρια της λατρευτικής ποίησης της εποχής. Από το Ασκληπιείο της Επιδαύρου έγινε γνωστή η ποίηση του Ίσυλλου (Ρowell = Ρ, 132) με έναν παιάνα στον Ασκληπιό και τον Απόλλωνα που χρονολογείται γύρω στα 300 π.Χ. Από το Ασκληπιείο των Αθηνών προέρχεται ένας παιάνας στον Απόλλωνα κάποιου Μακεδονικού (Ρ, 138), από τις Ερυθρές της Μ.Ασίας ένας παιάνας στον Ασκληπιό (Ρ, 136). Και οι Δελφοί έχουν προσφέρει σημαντικά ευρήματα : ένας παιάνας στο Διόνυσο του Φιλόδαμου από τη Σκάρφεια (Ρ, 165), παιάνας στον Απόλλωνα και ύμνος στην Εστία κάποιου Αριστονόου από την Κόρινθο (Ρ, 162, 164 – τέλη 3ου αιώνα π.Χ.). Πρέπει να προστεθούν εδώ και δύο παιάνες στον Απόλλωνα (Ρ, 141, 149), ο ένας ανώνυμος, ο άλλος ενός Λιμήνιου, οι οποίοι αποτελούν κατά πάσα πιθανότητα τους καρπούς μιας αθηναϊκής αποστολής στους Δελφούς για τα Πύθια του 128/7 π.Χ. και οι οποίοι, κατά καλή τύχη, συνοδεύονται από μουσικά σύμβολα για φωνή και όργανο της αρχαίας παρασημαντικής αποτελώντας μ' αυτόν τον τρόπο πολύτιμο, όσο και σπάνιο δείγμα αυθεντικής αρχαίας μουσικής.

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 14


Δευτέρα, 14 Σεπτεμβρίου 2015

Φιλοσοφία και ποίηση στην Ελληνιστική Εποχή


Η αλεξανδρινή εποχή διακρίνεται για την ανάπτυξη και εξάπλωση φιλοσοφικών θεωριών, οι οποίες δεν είχαν πλέον ως κύριο στόχο την ερμηνεία του φυσικού κόσμου ή τον κοινωνικό προβληματισμό, αλλά περισσότερο να προσφέρουν ένα πρότυπο ζωής σε πλατύτερες μάζες ανθρώπων. Στην εξέλιξη αυτή συνέβαλε πολύ το γεγονός ότι στοιχεία του Σκεπτικισμού, ο οποίος πρέσβευε ότι η γνώση του κόσμου είναι αδύνατη, άρα κανείς πρέπει να απέχει από το να εκφράζει κρίσεις γι' αυτόν, διείσδυσαν σε όλες τις φιλοσοφικές σχολές, με αποτέλεσμα τη σταδιακή παραίτηση από τη φυσική φιλοσοφία και τη διαλεκτική. Ο φιλοσοφικός στοχασμός δεν έχει πλέον ως θέμα του τους αόρατους κόσμους των ιδεών ή την αναζήτηση της γνώσης για τη γνώση, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος της αβέβαιης εκείνης εποχής θα κατακτήσει την προσωπική του ευδαιμονία. Με τη μορφή της ηθικής καθοδήγησης η φιλοσοφία, ιδιαίτερα η Στωική, βρίσκει οπαδούς σε όλο το εύρος του ελληνιστικού και ελληνορωμαϊκού κόσμου και γίνεται της μόδας κυρίως στις ανώτερες τάξεις.

Τετάρτη, 9 Σεπτεμβρίου 2015

Από το τίποτα δε γεννιέται τίποτα (η αρχή της διατήρησης της ύλης και της ενέργειας στους Ατομικούς)


(DK 68 A57) Πλούταρχος, Προς Κωλώτην 1110F: «Τι λέει, λοιπόν, ο Δημόκριτος; ...ότι τα πάντα είναι οι αποκαλούμενες απ’ αυτόν «άτμητες μορφές» και τίποτα άλλο. Γιατί από το μη ον δεν μπορεί να υπάρξει γέννηση. Αλλά και από τα όντα δε θα μπορούσε να προκύψει γέννηση, αφού τα άτομα δεν είναι δυνατόν να πάθουν κάτι ή να μεταβληθούν, εξαιτίας της στερεότητάς τους. Άρα, ούτε χρώμα μπορεί να προκύψει από άχρωμα πράγματα, ούτε φύση ή ψυχή από πράγματα που δε διαθέτουν ιδιότητες και ψυχή».
           

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 9 (BAKER 1998)


Τρίτη, 8 Σεπτεμβρίου 2015

"Οι ερωτευμένοι, σαν μέλισσες, ζούνε ζωή στο μέλι βουτηγμένη": ερωτικά στιχάκια από τους τοίχους της Πομπηίας


CIL ΙV1895
Ο ερωτευμένος, παρά την άρνηση που εισέπραξε, αρνείται να τα παρατήσει και για να επιτύχει την τελική νίκη, θα κοπιάσει όπως η επίμονη σταγόνα νερού. Αντλώντας έμπνευση από τον Οβίδιο γράφει:

Quid potest tam durum saxo aut quid mollius unda?
Dura tamen molli saxa cavantur aqua.

Τι μπορεί να είναι τόσο σκληρό όσο ο βράχος ή πιο μαλακό από το νερό;
Κι όμως το μαλακό νερό σκάβει τον σκληρό βράχο!


CIL IV 8408 a-c

Amantes, ut apes, vitam mellitam exigunt
Οι ερωτευμένοι, σαν τις μέλισσες, περνούν ζωή στο μέλι βουτηγμένη

Αυτά έγραψε ένας κάτοικος της Πομπηίας, ο οποίος προφανώς ζούσε την ακμή του έρωτά του. Αργότερα κάποιος πικραμένος ή ζηλιάρης πρόσθεσε ειρωνικά το σχόλιο «Velle» που σημαίνει «Θα το ήθελες!». Στη συνέχεια ένας τρίτος αύξησε τη δόση του σαρκασμού γράφοντας:

Amantes - amantes - cureges
Οι ερωτευμένοι, οι ερωτευμένοι: έχουν ανάγκη από γιατρό


CIL IV 1118
Μιλά ο ίδιος ο Έρωτας, ικανοποιημένος για το έργο του:

Iam docui silices verba benigna loqui

Ήδη δίδαξα τους σκληρούς βράχους να λεν ευγενικά λόγια

Δευτέρα, 7 Σεπτεμβρίου 2015

Η αντίθεση μεταξύ Αχιλλέα και Οδυσσέα στον Τήλεφο του Ευριπίδη


Σύμφωνα με ένα επεισόδιο από τη μυθική ιστορία του Τήλεφου, γιου του Ηρακλή, οι Έλληνες, πηγαίνοντας προς την Τροία έχασαν το δρόμο τους και αποβιβάστηκαν στην Τευθρανία, νομίζοντας ότι πρόκειται για την Τροία.[1] Ο Τήλεφος έσπευσε να υπερασπιστεί τη χώρα του, σκότωσε τον Θέρσανδρο, βασιλιά των Θηβών και γιο του Πολυνείκη, αλλά τραυματίστηκε από τον Αχιλλέα. Επειδή το τραύμα δεν έκλεινε, πήρε χρησμό ότι μόνο αυτός που τον πλήγωσε μπορεί να τον θεραπεύσει (το περίφημο ὁ τρώσας ἰάσεται). Έσπευσε, λοιπόν, στην Αυλίδα, όπου οι Έλληνες συγκεντρώνονταν εκ νέου. Ο Τήλεφος, για να εκβιάσει τα πράγματα, απήγαγε τον μικρό Ορέστη. Τελικά ο Αχιλλέας θεράπευσε τον Τήλεφο και ο τελευταίος οδήγησε με ασφάλεια τους Έλληνες στην Τροία. Ο Ευριπίδης έγραψε μια ομώνυμη τραγωδία, αλλά δεν γνωρίζουμε πόσο από το παραπάνω υλικό χρησιμοποίησε στο έργο. Σε ένα καλά σωζόμενο παπυρικό απόσπασμα (149 Austin), που μεταφράζεται παρακάτω, ο Αχιλλέας μόλις έχει φτάσει στην Αυλίδα και συναντά τον Οδυσσέα. Ο Αχιλλέας είναι θυμωμένος, επειδή βλέπει ότι ο στρατός και ο στόλος ησυχάζουν, αντί να είναι έτοιμοι για επιθεώρηση και αναχώρηση. Ο Ευριπίδης με τέχνη σκιαγραφεί την αντίθεση ανάμεσα στην θαρραλέα ορμητικότητα που χαρακτηρίζει τον Αχιλλέα και την συνετή ηρεμία που διακρίνει τον Οδυσσέα:[2]

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 8


Κυριακή, 6 Σεπτεμβρίου 2015

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 7


10 ΣΟΦΟΙ ΛΟΓΟΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΥ


1. Στοβαίος 2, 8, 16: «Του Δημόκριτου: «Οι άνθρωποι έπλασαν το είδωλο της τύχης, για να δικαιολογήσουν τη μωρία τους. Γιατί σπάνια η τύχη αντιμάχεται τη φρόνηση, τα περισσότερα όμως πράγματα στη ζωή τα κατευθύνει η συνετή οξυδέρκεια»...».

            2. (DK 68 B172) Στοβαίος 2, 9, 1: «Του Δημόκριτου: Από εκείνες τις πηγές, απ’ τις οποίες προκύπτουν για μας τα καλά, απ’ αυτές τις ίδιες θα μπορούσαμε να αποκομίσουμε και τα κακά. Όμως, θα μπορούσαμε και να τα αποφύγουμε: τη μια στιγμή το βαθύ νερό είναι χρήσιμο σε πολλά πράγματα, ύστερα πάλι γίνεται κακό. Γιατί υπάρχει ο κίνδυνος του πνιγμού. Βρέθηκε, λοιπόν, τρόπος αποφυγής του κινδύνου, η διδασκαλία της κολύμβησης»...».

Σάββατο, 5 Σεπτεμβρίου 2015

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 6


Πώς ο Δημόκριτος έγινε πλούσιος



Στην παρακάτω ιστορία ο φιλόσοφος προβλέπει, χάρη στην επιστημονική του μέθοδο παρατήρησης του καιρού και των άστρων, μελλοντική έλλειψη λαδιού, την ώρα που όλοι οι άλλοι είναι αισιόδοξοι ότι η παραγωγή θα είναι πλούσια. Έτσι αγοράζει φθηνά όλες τις ελιές της περιοχής και στη συνέχεια τις πουλά ακριβά, εκμεταλλευόμενος την έλλειψή τους και την αυξημένη ζήτηση. Αποκομίζει έτσι τεράστια κέρδη: 

Πέμπτη, 3 Σεπτεμβρίου 2015

Η δικαιοσύνη αξίζει περισσότερο από την εξουσία και τον πλούτο (Απολλωνίδης)


Δεν έχουμε πληροφορίες για τον ελληνιστικό τραγωδό Απολλωνίδη. Το όνομά του εμφανίζεται μόνο στον Στοβαίο, ο οποίος παραθέτει αποσπάσματά του, και στον Φιλόδημο, που τον αναφέρει δυο φορές. Ορισμένοι τον ταυτίζουν με κάποιον Απολλωνίδη, που εμφανίζεται ως συμμέτοχος σε διαγωνισμό τραγωδίας σε επιγραφή από την αιγυπτιακή Πτολεμαΐδα (OGIS 51), αλλά η ταύτιση είναι αμφίβολη. Το μόνο βέβαιο είναι ότι έζησε πριν από τον Φιλόδημο (110-39 π.Χ.). Παρακάτω μεταφράζεται το εκτενέστερο σωζόμενο χωρίο του από κάποια χαμένη τραγωδία:

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 4 (Baker 1998)


Τετάρτη, 2 Σεπτεμβρίου 2015

H παντοδυναμία της μοίρας (από τον Τήλεφο του Μοσχίωνος)


O Τήλεφος ήταν ένας δημοφιλής τραγικός ήρωας. Στους Μυσούς ο Σοφοκλής ανέπτυσσε ένα διάσημο επεισόδιο του μύθου του, την επανένωση και την αναγνώριση με την μητέρα του. Ο Ευριπίδης στον Τήλεφο παρουσίαζε τον ήρωα μεταμφιεσμένο σε ζητιάνο να πηγαίνει στην Αυλίδα και να παρακαλεί τον Αχιλλέα να του θεραπεύσει μια πληγή που του είχε κάνει παλιότερα ο μέγιστος των Αχαιών. Ο Ευριπίδης περιγράφει επίσης την απαγωγή του μικρού Ορέστη από τον Τήλεφο, προκειμένου ο τελευταίος να εκβιάσει τον Αχιλλέα. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε πώς χειριζόταν τον μύθο ο Μοσχίων στον δικό του χαμένο Τήλεφο. Το σωζόμενο απόσπασμα μιλά σε πικρό τόνο για την ανθρώπινη αδυναμία μπροστά στην παντοδυναμία της μοίρας, η οποία στερεώνει τον ζυγό της στον αυχένα των ανθρώπων, όπως ο άνθρωπος στερεώνει το δικό του ζυγό του αρότρου στον αυχένα των ζώων:

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 3 (Βaker 1998)


ΔΗΜΟΦΙΛΕΙΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ