Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Φιλοσοφία και ποίηση στην Ελληνιστική Εποχή


Η αλεξανδρινή εποχή διακρίνεται για την ανάπτυξη και εξάπλωση φιλοσοφικών θεωριών, οι οποίες δεν είχαν πλέον ως κύριο στόχο την ερμηνεία του φυσικού κόσμου ή τον κοινωνικό προβληματισμό, αλλά περισσότερο να προσφέρουν ένα πρότυπο ζωής σε πλατύτερες μάζες ανθρώπων. Στην εξέλιξη αυτή συνέβαλε πολύ το γεγονός ότι στοιχεία του Σκεπτικισμού, ο οποίος πρέσβευε ότι η γνώση του κόσμου είναι αδύνατη, άρα κανείς πρέπει να απέχει από το να εκφράζει κρίσεις γι' αυτόν, διείσδυσαν σε όλες τις φιλοσοφικές σχολές, με αποτέλεσμα τη σταδιακή παραίτηση από τη φυσική φιλοσοφία και τη διαλεκτική. Ο φιλοσοφικός στοχασμός δεν έχει πλέον ως θέμα του τους αόρατους κόσμους των ιδεών ή την αναζήτηση της γνώσης για τη γνώση, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος της αβέβαιης εκείνης εποχής θα κατακτήσει την προσωπική του ευδαιμονία. Με τη μορφή της ηθικής καθοδήγησης η φιλοσοφία, ιδιαίτερα η Στωική, βρίσκει οπαδούς σε όλο το εύρος του ελληνιστικού και ελληνορωμαϊκού κόσμου και γίνεται της μόδας κυρίως στις ανώτερες τάξεις.
            Διακεκριμένοι φιλόσοφοι θα αναλάβουν με τη βοήθεια του ποιητικού μέσου την εκλαΐκευση των δογμάτων των σχολών τους, φτάνοντας κάποτε σε αξιόλογα ποιητικά επιτεύγματα. Μέσα σ' αυτά ξεχωρίζει το έξοχο έργο του Στωικού Κλεάνθη και ιδιαίτερα ο περίφημος Ύμνος του στο Δία που αποτελεί την ευγενέστερη έκφραση των Στωικών απόψεων για το Θεό και τον κόσμο. Για τον Κλεάνθη ο σοφός είναι εκείνος ο άνθρωπος, ο οποίος θα κατανοήσει την ύπαρξη της θεϊκής πρόνοιας, η οποία υπερβαίνει και ενσωματώνει τα πάντα, που θα καταλάβει τους άρρηκτους δεσμούς που τον ενώνουν με όλα τα όντα και θα φροντίσει να εκτελέσει το ρόλο που η μοίρα του ανάθεσε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Μόνο οι άφρονες και οι ανόητοι ματαιοπονούν δρώντας ενάντια στην πρόνοια του θεού, έχοντας την απατηλή εντύπωση ότι θα μπορέσουν ίσως να ανατρέψουν τη φορά των πραγμάτων που καθοδηγείται από το θεϊκό Λόγο. Έτσι προκύπτει το κακό στον κόσμο.
            Εκείνοι όμως οι φιλόσοφοι που θα δώσουν τις πιο λαϊκές όψεις της φιλοσοφίας της εποχής είναι οι Κυνικοί, αν και πολλές φορές και σ' αυτούς οι Στωικές επιδράσεις είναι φανερές. Οι Κυνικοί, αρνητές των συμβάσεων και των τύπων, δε θα διστάσουν να παρουσιάσουν τις απόψεις τους σ' ένα μίγμα φιλοσοφικών δογμάτων και σάτιρας, πολλές φορές πικρής. Τίποτε δεν ξεφεύγει από την ανελέητη κριτική τους: η άδικη κατανομή του πλούτου και της δύναμης, η ηθική κατάπτωση της εποχής, το κυνήγι του κέρδους σε βάρος ακόμη και των οικογενειακών δεσμών, η αλαζονεία της εξουσίας, ακόμη και η αδιαφορία των θεών για την επικράτηση του κακού στον κόσμο. Η οξεία σατιρική διάθεση των Κυνικών φιλοσόφων θα αποτελέσει το προδρομικό πρότυπο και για ένα από τα χαρακτηριστικότερα δημιουργήματα του ρωμαϊκού πνεύματος, τη ρωμαϊκή σάτιρα.
            Οι φιλόσοφοι των διαφόρων σχολών, παρά το γεγονός ότι από την εποχή αυτή αρχίζει να παρατηρείται μια αμοιβαία διείσδυση δογμάτων και θεωριών μεταξύ των σχολών, αντιμετωπίζουν πολλές φορές ως αντιπάλους τούς άλλους φιλοσόφους. Κορύφωση της τάσης αυτής αποτελεί το έργο του Σκεπτικού Τίμωνος του Φλειάσιου Σίλλοι. Στα τρία βιβλία των Σίλλων, και με εξαίρεση τον Πύρρωνα, τον βασιλιά του Σκεπτικισμού, δεν ξεφεύγει το σκώμμα και την παρωδία κανένας φιλόσοφος και κανένα φιλοσοφικό ρεύμα.
            Σε λαϊκότερο επίπεδο στέκει η γνωμολογική ποίηση ποιητών όπως ο Χάρης με το έργο του Γνώμαι ή οι συλλογές γνωμών και ρητών, όπως είναι τα ψευδεπιχάρμεια ποιήματα. Εδώ κυριαρχεί μια εντελώς πρακτική φιλοσοφία, η οποία επιθυμεί να αποτελέσει οδηγό επιτυχίας στη ζωή: οι ρήσεις της μπορούν να χρησιμοποιηθούν απ' τον καθένα για να καταβάλει αποτελεσματικά τον αντίπαλό του.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…