Δευτέρα, 28 Ιουλίου 2014

Ριανός ο Κρής: Επιγράμματα, Ηράκλεια, Θεσσαλικά




            Ο Ριανός έζησε τον τρίτο αιώνα π. Χ., την εποχή του Πτολεμαίου Γ΄ του Ευεργέτη (247-222 π.Χ.). Κρητικής καταγωγής, ήταν αρχικά σκλάβος (λέγεται ότι ήταν φύλακας σε ένα γυμνάσιο), αργότερα όμως μορφώθηκε και έγινε λόγιος και ποιητής. Ένα από τα επιγράμματά του κάνει λόγο για την Τροιζήνα, άρα δεν είναι απίθανο αν κάποια στιγμή στη ζωή του μετακινήθηκε στην κυρίως Ελλάδα. Έκανε αξιόλογη κριτική έκδοση της Ιλιάδος και της Οδύσσειας, από την οποία σώζονται μόνο κάποιες διαφορετικές γραφές του στα ομηρικά σχόλια. Έγραψε επιγράμματα, με ερωτικά κατά βάση θέματα.. Ήταν φημισμένος για τα έπη του, στα οποία ασχολείται κυρίως με θέματα ιστορικά - εθνογραφικά: Αχαϊκά, Ηλιακά, Θεσσαλικά. Το γνωστότερο έργο του αυτής της κατηγορίας ήταν τα Μεσσηνιακά, έργο που φαίνεται ότι είχε ως θέμα του τις ηρωικές πράξεις του Αριστομένη, ο οποίος προσπάθησε να ελευθερώσει την πατρίδα του από τη σπαρτιατική κυριαρχία στο 2ο Μεσσηνιακό Πόλεμο (γύρω στα 650 π.Χ.). Το περιεχόμενο των Μεσσηνιακών είναι σε γενικές γραμμές γνωστό, επειδή ο περιηγητής Παυσανίας το χρησιμοποίησε ως πηγή του στο τέταρτο βιβλίο της περιήγησής του. Μάλιστα ο Παυσανίας επαινεί το Ριανό σε σχέση με το Μύρωνα τον Πριηνέα, ο οποίος επεξεργάστηκε το ίδιο θέμα σε πεζό λόγο.  Μυθολογικό έπος ήταν η Ηράκλεια, μια αφήγηση της μυθικής ιστορίας του Ηρακλή σε τέσσερα βιβλία. Το Ριανό ως ποιητή θαύμαζε πολύ ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τιβέριος, ο οποίος είχε τοποθετήσει τα έργα και την εικόνα του (μαζί με του Ευφορίωνα και του Παρθενίου) στις δημόσιες βιβλιοθήκες της Ρώμης (Σουητώνιος, De vita caesarum, Tib. 70, 2).

1.Αταύτιστο απόσπασμα  
Από το Στοβαίο (3, 4, 33) είναι γνωστό ένα αρκετά εκτεταμένο απόσπασμα του Ριανού σε εξάμετρους στίχους από κάποιο έργο του, το οποίο δεν είναι δυνατόν να ταυτιστεί. Οι στίχοι μιλούν μελαγχολικά και απαισιόδοξα σε παραδοσιακή γνωμολογική γλώσσα με ομηρικές και ησιόδειες απηχήσεις για την αφροσύνη του ανθρώπινου γένους: οι φτωχοί παραπονιούνται διαρκώς χωρίς να κάνουν τίποτε να βελτιώσουν τη θέση τους, ενώ οι πλούσιοι, αλαζόνες και υπερφίαλοι, τιμωρούνται για την ύβρη και το ξεπέρασμα των ορίων τους από την Άτη. Η Άτη είναι προσωποποίηση της ταραχής του νου και της σύγχυσης των φρενών που στέλνουν οι θεοί, προκειμένου να οδηγήσουν στην καταστροφή ανθρώπους, οι οποίοι τους έχουν προσβάλλει με το θράσος και την αλαζονεία τους. Ο Δίας την έστελνε απρόβλεπτα, όποτε ο ίδιος έκρινε ότι ήταν σωστό και δίκαιο. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν το απόσπασμά μας ως ολοκληρωμένο ποίημα και το ερμηνεύουν ως επίθεση στο δεσποτισμό και την αλαζονεία των μοναρχών της Ελληνιστικής εποχής.

            Στ’ αλήθεια όλοι οι άνθρωποι μυαλό δεν έχουμε καθόλου,
            και των θεών τα δώρα, που πότε παν προς το καλό και πότε στο κακό,
            μ' αστόχαστη καρδιά δεχόμαστε.
            Εκείνος που στη γη στριφογυρνά δίχως του βίου τ' αναγκαία να 'χει,
            θλιμμένος τους μακάριους θεούς με ψόγο φοβερό προσβάλλει
            και τη δική του αρετή και νου περιφρονεί,
            θάρρος δεν έχει να σκεφτεί, να κάνει μόνος κάτι.
            Μονάχα τρέμει εμπρός σ' ανθρώπους που κατέχουνε πολλά,
            κατήφεια κι αθλιότητα του τρώνε την ψυχή του.
            Εκείνος πάλι που ευημερεί και πλούτη ο θεός του δίνει
            κι αφέντη σε πολλούς τον έκανε,
            εκείνος ξεχνάει πως τα πόδια του πατούν πάνω στη γη
            και πως θνητοί οι  γονείς του είναι.
            Αλλά με θράσος κι ακρισία του νου
            τολμά και με το Δία ίσα να βροντά,  
            την κεφαλή περήφανη, κι ας είν’ ασήμαντος, υψώνει.
            Την Αθηνά με τα ωραία χέρια για σύζυγο ζητά[1]
            και δρόμο για τον Όλυμπο χαράζει,  
μες στη χορεία των αθάνατων θεών κι αυτός συμπότης να ’ναι
            Όμως η Άτη  τρέχει πίσω του με τ' απαλά της πόδια
            επάνω απ' το κεφάλι του απρόβλεπτη κι αόρατη πετά,
            πότε παρουσιάζεται σαν νέα γυναίκα στις αμαρτίες τις παλιές,
            και πότε σαν γριά στις πιο καινούργιες,
            στη Δίκη  και το Δία, τον κύριο των θεών, τη χάρη κάνει.


2.Επιγράμματα

α.  
            Ο Πολύαινος δώρο στον Πάνα κρέμασε εδώ το ρόπαλο
            και το τόξο, βέλη που ρίχνει, κι αυτά τα πόδια από κάπρο,
            και αυτή τη φαρέτρα και του σκύλου το περιλαίμιο
            αφιέρωσε στον κύριο των βουνών, δώρα απ' το κυνήγι του αγριόχοιρου.
            Όμως, Πάνα των ψηλών κορυφών κυνηγέ, και στο μέλλον να στέλνεις με λεία καλή
            τον Πολύαινο, το γιο του Σημύλα, στο σπίτι του.

β.
            Η Αρχυλίς απ' τη Φρυγία, θαλαμηπόλος της Κυβέλης,  που πλάι στα πεύκα
            πολλές φορές τις ιερές των μαλλιών της πλεξίδες έλυσε,
            και πολλές φορές εκστόμισε τον ήχο, τον οδυνηρό για τ' αυτιά,
            την τελετουργική κραυγή των ιερέων της Κυβέλης,
            στην ορεινή θεά αφιέρωσε αυτήν εδώ την κόμη, στη δίφυλλη πόρτα της,
            όπου ανάπαυσε το ζεστό απ' τη μανία του χορού της πόδι.

γ.
            Ο γιος του Ασκληπιάδη, ο Γόργος, αφιέρωσε στο Φοίβο τον ωραίο
            ωραίο αυτό το δώρο, πλεξούδα απ' το αξιαγάπητο κεφάλι του.
            Συ Φοίβε Δελφίνιε,[2] προσηνής, κάνε να μεγαλώσει ο νέος
μες στην καλοτυχία, μέχρι την ηλικία που ασπρίζουν τα μαλλιά.


δ.
            Οι Ώρες και οι Χάριτες πάνω σου χύσανε γλυκό το λάδι τους, γλουτέ!
Κι ούτε τους γέροντες να κοιμηθούν δεν τους αφήνεις.
Πες μου ποιανού είσαι τυχερέ εσύ και ποιο παιδί στολίζεις;
Και ο γλουτός απάντησε: «του Μενεκράτη».

ε.
            Καλή των νέων τροφός η Τροιζήνα.  Λάθος δεν θα 'κανες
            αν επαινούσες και το πιο τελευταίο παιδί της.
            Μα ο Εμπεδοκλής τόσο απ' τους άλλους πιο έξοχος είναι,
   όσο πιο έξοχα λάμπει το όμορφο ρόδο μες στα υπόλοιπα άνθη της άνοιξης.                               

στ.  
            Eίναι τα αγόρια λαβύρινθος δίχως διέξοδο.
            Όπου και να ρίξεις το βλέμμα σου πιάνεται σαν από ξόβεργα.
            Εδώ ο Θεόδωρος σε έλκει προς την πλούσια της σάρκας ακμή του
            και των μελών του το ανέγγιχτο άνθος.
            Εκεί του Φιλοκλή το χρυσό πρόσωπο, που στο ύψος
μέγας δεν είναι, θάλλει ωστόσο τριγύρω του ουράνια χάρη.
Όμως αν γυρίσεις να δεις το κορμί του Λεπτίνη,
τα μέλη σου πια ξανά δε θα κινήσεις,
θα στέκεσαι σαν να 'χουν κολλήσει με ατσάλι ακατάλυτο
των ποδιών σου τα ίχνη. Με τέτοια λάμψη καιν τα μάτια του νέου
που σε φλογίζει από την άκρη των νυχιών ως την κορφή.
Χαίρετε ωραία παιδιά! Στην ακμή της νιότης να φτάσετε,
να ζήσετε, ώσπου κόμη λευκή να ντυθεί το κεφάλι σας.


ζ.
            Στ' αλήθεια, Κλεόνικε, στο στενό μονοπάτι που βάδιζες
            σε συνάντησαν οι πλούσιες Χάριτες,
            σ' αγκαλιάσανε με τα ρόδινα χέρια τους, νέε,
            που 'χεις γίνει η χάρη η μεγάλη που είσαι.
            Χαίρε  πολύ κι ας είμαι μακριά: δεν είναι, φίλε, ασφαλές
            πιο κοντά στη φωτιά το ξερό να πλησιάζει καλάμι.

η.
            Απ' το χλωρό πλατάνι κάτω ο Δεξιόνικος με ξόβεργα
κότσυφα πιάνοντας, απ' τις φτερούγες τον κράταγε.
Και το ιερό πουλί αναστενάζοντας θρήνησε μεγαλόφωνα.
Μα εγώ, φίλε Έρωτα και Χάριτες θαλερές,
και τσίχλα και κότσυφας να 'μουνα,
αν ήταν φωνή και δάκρυ να στάξω γλυκό σ' εκείνου το χέρι.

θ.[3]
Το ελαφάκι το έπιασα, μα το έχασα.  Κι εγώ που υπέφερα
αναρίθμητα πάθη, που έστησα δίχτυα και πάσσαλους,
με χέρια φεύγω αδειανά. Κι εκείνοι ακόπιαστα, Έρωτα,
τη λεία μου παίρνουν μαζί τους. Σ' αυτούς μακάρι να πέσεις βαρύς.

ι. (Ρ 21, 75) [4]
Αυτό το λαγήνι, Αρχίνε, στ' αλήθεια
μισό από κουκουνάρια είναι ρετσίνι[5] και μισό κρασί.
Από πιο λεπτό κατσικάκι κρέατα δεν έχω ξαναδεί.
Κι έτσι όμως είναι άξιος κάθε επαίνου ο Ιπποκράτης που τα 'στειλε.

ια.[6]
Τραχιά παλιουριά να πλέξεις γύρω μου παντού, αμμώδη γη,
ή βατσινιάς μπερδεμένης άγρια κλαδιά,
που να μην ακουμπά μήτε καν το πουλί το πόδι ελαφρύ
την άνοιξη πάνω μου, να κείμαι στη γη με ησυχία και ερημιά.
Στ' αλήθεια ο μισάνθρωπος Τίμωνας[7] είμαι, που ούτε της πόλης του
οι κάτοικοι δεν τον αγάπησαν. Μα ούτε και στον Άδη γνήσιος είμαι νεκρός.[8]



3.Ηράκλεια
Από το μυθολογικό αυτό έπος του Ριανού για τις περιπέτειες του Ηρακλή σε τέσσερα βιβλία  δε γνωρίζουμε σχεδόν τίποτε. Ένα από τα επεισόδιά του, ωστόσο, το μαθαίνουμε από το σχόλιο στην Ιλιάδα  που παρατίθεται παρακάτω στη μετάφραση

α.  
(Σχόλ. Ιλ. Τ 119:)  
~          Ο Δίας, αφού ενώθηκε με την Αλκμήνη, την κόρη του Ηλεκτρύονος,.. την άφησε έγκυο, κι όταν εκείνη επρόκειτο να γεννήσει, ο Δίας έδωσε όρκο μπροστά στους θεούς ότι ο γιος του που θα γεννιόταν εκείνη την ημέρα θα γινόταν βασιλιάς.[9] Η Ήρα, επειδή την είχε κυριέψει η ζήλια, καθυστέρησε τις ωδίνες του τοκετού της Αλκμήνης, ενώ τη γυναίκα του Σθένελου, την Αντίβια, που μερικοί τη λένε Νικίππη, η οποία κυοφορούσε, την έκανε να γεννήσει τον Ευρυσθέα εφταμηνίτικο... Όταν έγινε βασιλιάς ο Ευρυσθέας, διέταξε τους άθλους στον Ηρακλή, τους οποίους όταν έφερε εις πέρας έγινε αθάνατος, όπως του το είχαν υποσχεθεί η Αθηνά και ο Απόλλωνας. Η ιστορία βρίσκεται στο Ριανό. 

β.
(Πλούτ., Ηθ. 761 Ε:)
Λέγεται ότι ο Ηρακλής, που είχε γνώσεις ιατρικής, έσωσε την Άλκηστη, για την οποία είχε χαθεί κάθε ελπίδα, θέλοντας να γίνει αρεστός στον Άδμητο, ο οποίος αγαπούσε βέβαια τη γυναίκα του, έγινε όμως και ερωμένος του Ηρακλή. Γιατί διαδίδουν το μύθευμα ότι και ο Απόλλωνας έγινε εραστής του Άδμητου και
            «υπηρέτησε τον Άδμητο[10] εννιά ολόκληρα χρόνια».

(Σχόλ., Ευρ. Άλκ. 2:) 
Ο Ριανός λέει ότι εκούσια ο Απόλλωνας έγινε δούλος του Άδμητου από έρωτα.

γ.  
Από ένα υπόμνημα στην Αλεξάνδρα (στ. 326 κ. εξ.) του Λυκόφρονα, γραμμένο σε πάπυρο του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ. από την Οξύρρυγχο, μαθαίνουμε ότι ο Ριανός στην Ηράκλειά του έκανε λόγο και για τον Βοιωτό Ποίμανδρο.  Ο Ποίμανδρος αυτός, o οποίος πολιορκήθηκε από τους Έλληνες, επειδή αρνήθηκε να συνδράμει στην τρωική εκστρατεία, όπως αφηγείται ο Πλούταρχος (Ηθ. 299 C), σκότωσε κατά λάθος το γιο του Λεύκιππο με μια πέτρα, η οποία προοριζόταν για τον αρχιτέκτονα Πολύκριθο. Ο τελευταίος τον είχε εξοργίσει, διότι κορόιδευε τις οχυρώσεις της πόλης του Ποιμανδρίας. Για το φόνο αυτό εξαγνίστηκε στη Χαλκίδα από τον Ελεφήνορα.

            Ο Ριανός στο <τρίτο> βιβλίο της Ηράκλειάς του λέει ότι ο Ποίμανδρος παντρεύτηκε τη Στρατονίκη,[11] την κόρη του Ευωνύμου, και απέκτησε μαζί της τρεις γιους, τον Ά<ρ>χιππο, τον Έφιππο και το Λεύκιππο, και δύο θυγατέρες, τη Ρηξιπύλη και την Αρχεπτολέμη...


4.Θεσσαλικά
Από το έπος του Ριανού για την ιστορία της Θεσσαλίας (σε 16 τουλάχιστον βιβλία) ελάχιστα αποσπάσματα σώζονται, κυρίως ως λήμματα σε λεξικογράφους. Το σημαντικότερο απόσπασμα, το οποίο ίσως προέρχεται από την αρχή του ποιήματος, διέσωσε σχόλιο στον Απολλώνιο το Ρόδιο (3. 1090 ).

(Σχόλ. Απολλ. Ρόδ, Αργον.  1090a:)      
Η Θεσσαλία ονομαζόταν πρωτύτερα Αιμονία. Είχε όμως και άλλες ονομασίες. Λεγόταν και Πυρραία, από την Πύρρα, τη γυναίκα του Δευκαλίωνα .

(Σχόλ. Απολλ. Ρόδ, Αργον  1090b:)       
Η Θεσσαλία λεγόταν παλαιότερα Πυρραία, όπως λέει και ο Ριανός:
            Πυρραία τη λέγαν κάποτε οι παλαιότεροι
            από την Πύρρα την αρχαία, τη σύζυγο του Δευκαλίωνα,
            μετά Αιμονία απ' τον Αίμονα, που ο Πελασγός
            άριστο γιο τον γέννησε. Κι ο Αίμονας πάλι γέννησε τον Θεσσαλό,
            που απ' αυτόν τη μετονόμασαν σε Θεσσαλία οι λαοί της.


[Σταύρος Γκιργκένης]




[1] Ο Ριανός διάλεξε προφανώς την Αθηνά για λόγους έμφασης: η θεά ήταν παρθένος. Ίσως όμως να κρύβεται και κάποιος υπαινιγμός στην ιστορία του Κότυος, Θράκα βασιλιά ανάμεσα στο 382-358 π.Χ., ο οποίος, όπως αναφέρει ο Θεόπομπος (Αθήναιος 12, 531F), ετοίμασε κάποτε γαμήλιο δείπνο για τον ίδιο και την Αθηνά και περίμενε τη θεά μεθυσμένος να έρθει ως νύφη του. Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση, που αναφέρει ο ιστορικός Δούρις (Σ Απολλ. Ροδ. 2, 1249), ο Προμηθέας τιμωρήθηκε επειδή πόθησε ερωτικά την Αθηνά.   
[2] Ο Απόλλωνας Δελφίνιος θεωρούνταν προστάτης των ναυτικών και εορταζόταν σε πολλές πόλεις και ακρωτήρια της Ελλάδας. Σημαντικός ναός του Δελφινίου Απόλλωνος υπήρχε στην Αθήνα, όπου λειτουργούσε ως δικαστήριο, καθώς και στη Μίλητο, όπου λειτουργούσε ως κρατικό αρχείο
[3] Ο ποιητής ηττάται σε κάποιο ερωτικό ζήτημα από τους αντίζηλούς του.
[4] Ειρωνικές ευχαριστίες προς κάποιον Ιπποκράτη για το κατώτερης ποιότητας κρέας και κρασί που προσκόμισε.
[5] Διάφοροι μέθοδοι εξαγωγής ρετσινιού από δέντρα περιγράφονται από το Θεόφραστο (Περί φυτών ιστ. 9, 2 κ.εξ.) και τον Πλίνιο (Ν.Η. 16, 52 κ.εξ.). Ο δεύτερος περιγράφει την προετοιμασία που υφίσταται το ρετσίνι, για να προστεθεί στο κρασί. Το ρετσίνι το προσέθεταν στο κρασί, για να το κάνουν να ωριμάσει και για να του δώσουν γεύση. Οι αρχαίοι Έλληνες έπιναν ρετσινάτο κρασί όπως και οι σύγχρονοι, επομένως το αρνητικό στοιχείο στην προσφορά κρασιού από τον Ιπποκράτη δεν έγκειται προφανώς στο ότι το κρασί περιέχει ρετσίνι, αλλά στην αναλογία μισό κρασί και μισό ρετσίνι. Άρα το κρασί του Ιπποκράτη περιέχει υπερβολική ποσότητα ρετσίνας.
[6]Το επίγραμμα παραδίδεται και με το όνομα του Ζηνόδοτου και αποτελεί είδος επιτυμβίου στον Τίμωνα (βλ. επόμενη σημείωση).
[7] Αθηναίος πολίτης της εποχής του Πελοποννησιακού πολέμου, περίφημος για την απέχθειά του προς τους ανθρώπους. Τον αποκάλεσαν Μισάνθρωπο και μ’ αυτόν τον χαρακτηρισμό έγινε είδος λογοτεχνικού  τύπου, που τον αξιοποίησαν αρκετοί αρχαίοι συγγραφείς, όπως για παράδειγμα ο Αριστοφάνης, ο Λουκιανός κ.ά. Συγγενικό με το επίγραμμά μας είναι και το παρακάτω επίγραμμα του Καλλίμαχου (Παλ. ανθ. 7. 317):
Τίμωνα, που δε ζεις πια, τί μισείς πιο πολύ, το σκοτάδι ή το φως;
-Το σκοτάδι, γιατί περισσότερους από σας βρίσκω εδώ στον Άδη.
[8] Επειδή είναι εχθρός ακόμη και με τα φαντάσματα του Άδη, όπως απεχθανόταν στη ζωή τους συμπολίτες του.
[9] Στην πραγματικότητα υποσχέθηκε ότι ο απόγονος του Περσέα (γιου του Δία και τη Δανάης) που θα γεννιόταν εκείνη την ημέρα θα γινόταν βασιλιάς των Μυκηνών. Ο Ηρακλής ήταν απόγονος του Περσέα, γιατί η μητέρα του Αλκμήνη ήταν κόρη του Ηλεκτρύονα, γιου του Περσέα. Απόγονος του Περσέα ήταν όμως και ο Ευρυσθέας, ως γιος του Σθένελου, επίσης γιου του Περσέα και αδερφού του Ηλεκτρύονος.
[10] Όταν ο Δίας θανάτωσε το γιο του Απόλλωνα Ασκληπιό, ο Απόλλων σε αντίποινα εξόντωσε τους Κύκλωπες που έφτιαχνα τον κεραυνό για τον Δία. Τότε ο Δίας τιμώρησε τον Απόλλωνα με εξορία από τον Όλυμπο και με την υποχρέωση να γίνει υπηρέτης του Άδμητου. Ο Απόλλων συμπάθησε τον Άδμητο και του υποσχέθηκε να μην πεθάνει, αρκεί να δεχόταν κάποιος άλλος να πεθάνει στη θέση του. Η μόνη που δέχτηκε ήταν η σύζυγός του Άλκηστη, την οποία ο Ηρακλής έφερε πίσω από το θάνατο.
[11] Στον Πλούταρχο η Στρατονίκη είναι μητέρα του Ποίμανδρου.

Παρασκευή, 25 Ιουλίου 2014

120 χαρακτικά εμπνευσμένα από τον ελληνικό μύθο (1732)

Χαρακτικά εμπνευσμένα από τον ελληνικό μύθο στην έκδοση του Αββά Banier, Ovid's Metamorphoses, Amsterdam 1732.

Το χρυσό γένος

Το σιδερένιο γένος

Η ήττα των Γιγάντων

Το συμβούλιο των θεών αποφασίζει για τον κατακλυσμό

Λυκάων

Ο κατακλυσμός

Δευκαλίων και Πύρρα

Δάφνη

8 εξαίρετες προσωπογραφίες του Ιησού από τη βυζαντινή εποχή

5ος αιώνας, Ραβέννα 

6ος αιώνας, Σινά

13ος αιώνας, Κωνσταντινούπολη

11ος αιώνας, Κωνσταντινούπολη

12ος αιώνας, Φλωρεντία

12ος αιώνας, Σικελία

12ος αιώνας, Σικελία


14ος αιώνας, Οχρίδα

[Σταύρος Γκιργκένης 2014]

Τετάρτη, 23 Ιουλίου 2014

Ερμητικά κείμενα: Ορισμοί του Ασκληπιού προς το βασιλιά Άμμωνα: η θεϊκή διακυβέρνηση του κόσμου, ο ρόλος του ήλιου, των άστρων και των δαιμόνων



>>>(Επιστολή) του Ερμή του Τρισμέγιστου προς τον Ασκληπιό για το πρόβλημα της δημιουργίας και του Θεού-Δημιουργού
>>>Λόγος του Τρισμέγιστου Ερμή για την αναγέννηση του ανθρώπου (παλιγγενεσία)
>>>Ποιμάνδρης

ΛΟΓΟΣ ΙΣΤ΄ 

Ορισμοί του Ασκληπιού προς το βασιλιά Άμμωνα [1]

            περί θεού, περί ύλης, περί κακίας, περί ειμαρμένης, περί ηλίου, περί νοητής ουσίας, περί θείας ουσίας, περί ανθρώπου, περί οικονομίας του πληρώματος, περί των επτά αστέρων, περί του κατ’ εικόνα ανθρώπου.

  Σου αποστέλλω, βασιλιά, μια σημαντική πραγματεία, η οποία είναι σαν ένα είδος κορωνίδας και υπομνήματος όλων των άλλων και έχει συντεθεί όχι σύμφωνα με τις απόψεις των πολλών, αλλά ως ισχυρή αντιλογία απέναντι σ’ εκείνους. Ίσως μάλιστα να σου φανεί ασύμφωνη σε σχέση και με ορισμένες από τις (άλλες) δικές μου πραγματείες.[2] Γιατί ο Ερμής, ο δάσκαλός μου, πολλές φορές, όταν διαλεγόταν κατ’ ιδίαν μαζί μου ή ενίοτε και με την παρουσία του Τατ, έλεγε ότι σε όσους τύχει να διαβάσουν τα βιβλία μου θα φανεί η σύνταξή τους απλούστατη και σαφής, ενώ απεναντίας το νόημα των λόγων ασαφές και απόκρυφο. Μάλιστα τα λόγια μου θα φανούν ακόμη πιο ασαφή, όταν αργότερα οι Έλληνες θα θελήσουν να μεταφράσουν τη γλώσσα μας στη δική τους, γεγονός που θα συντελέσει στη μέγιστη διαστροφή και ασάφεια των γραπτών μου. 
Αντίθετα η πραγματεία μου, ερμηνευμένη στην πατρώα γλώσσα, έχει σαφές το νόημα των λόγων. Διότι η ίδια η ποιότητα των ήχων και η δύναμη των αιγυπτιακών λέξεων κρατά μέσα της την ενέργεια των λεγομένων.[3] Όσο μπορείς, λοιπόν, βασιλιά –και μπορείς τα πάντα- διατήρησε το λόγο ανερμήνευτο, ώστε ούτε στους Έλληνες να φτάσουν τόσο μεγάλα μυστήρια, ούτε η αλαζονική ευγλωττία των Ελλήνων, η αποχαυνωμένη και σαν καλλωπισμένη, να ξεθωριάσει τη σεμνότητα, στιβαρότητα και την αποτελεσματική εκφραστικότητα των (αιγυπτιακών) λέξεων. Γιατί οι Έλληνες, βασιλιά, παράγουν λόγους κενούς, κατάλληλους μόνο για επίδειξη. Αυτή είναι η φιλοσοφία των Ελλήνων, ένας θόρυβος λόγων. Εμείς, όμως, δε χρησιμοποιούμε απλώς τις λέξεις, αλλά ήχους γεμάτους αποτελεσματικότητα.[4]
Θα αρχίσω, λοιπόν, το λόγο μου από εδώ, με μια επίκληση στο Θεό, το δεσπότη των όλων και ποιητή και πατέρα και περίβλημα, που όντας Ένας είναι τα πάντα και όντας τα πάντα είναι Ένας. Γιατί το πλήρωμα των πάντων είναι ένα και μέσα στο Ένα, ενώ το Ένα δεν διπλασιάζεται, αλλά αμφότερα αποτελούν μια ενότητα. Αυτή τη σκέψη, βασιλιά, κράτησέ την καθ’ όλη την πραγμάτευση του λόγου μου. Γιατί αν κανείς επιχειρήσει αυτό που μοιάζει να είναι το παν, το ένα και το ίδιο να το διαχωρίσει από το Εν και να αποδεχτεί ότι η ονομασία «παν» σημαίνει το πλήθος και όχι το πλήρωμα –πράγμα αδύνατο- και αποδεσμεύσει το Παν από τον Εν, αυτός θα καταστρέψει το Παν. Γιατί πρέπει όλα να είναι ένα, αν υπάρχει το Εν –και υπάρχει και ποτέ δεν παύει να είναι Εν, προκειμένου να μη διαλυθεί το πλήρωμα.[5]
Κοίτα, λοιπόν, πώς στα πιο κεντρικά μέρη της γης αναβλύζουν πολλές πηγές ύδατος[6] και πυρός: στο ίδιο μέρος μπορείς να παρατηρήσεις και τις τρεις φύσεις, του πυρός, του ύδατος και της γης, να εξαρτώνται από μια ρίζα. Γι’ αυτό και θεωρείται ότι υπάρχει ένα είδος ταμείου για όλη την ύλη που από τη μια μεριά προμηθεύει την ύλη και από την άλλη δέχεται ως αντάλλαγμα την ουσία που έρχεται από ψηλά.
Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Δημιουργός –εννοώ τον Ήλιο - συνδέει τον ουρανό και τη γη, στέλνοντας προς τα κάτω την ουσία, ανεβάζοντας προς τα πάνω την ύλη, έλκοντας γύρω του και προς αυτόν τα πάντα, δίνοντας από τον εαυτό του τα πάντα στα πάντα και χαρίζοντας άφθονο το φως. Αυτός είναι που του ανήκουν οι αγαθές ενέργειες στον ουρανό και τον αέρα, οι οποίες διαδίδονται και πάνω στη γη φτάνοντας ως τον κατώτατο βυθό και την άβυσσο.
Αν, από την άλλη, υπάρχει και κάποια νοητή ουσία, αυτή είναι ο όγκος του Ήλιου, της οποίας υποδοχή θα ήταν το φως του. Από τι συνίσταται ή από πού συρρέει αυτή το γνωρίζει μόνο ο ίδιος… και ως προς τον τόπο και ως προς τη φύση. Όντας κοντά μας, μας παρέχει την όψη του εαυτού του… †…†
Η θέαση του Ήλιου δεν είναι αποτέλεσμα εικασίας, αλλά η ίδια η όψη του λαμπρότατα φωτίζει ολόγυρα όλο τον κόσμο, και αυτόν εκεί ψηλά και αυτόν εδώ κάτω. Γιατί είναι εγκατεστημένος στη μέση και φέρει τον κόσμο σαν στέφανο. Σαν αγαθός ηνίοχος σταθεροποιεί και προσδένει στον εαυτό του το άρμα τού κόσμου, από φόβο μήπως αυτό παρασυρθεί σε άτακτη κίνηση. Τα ηνία είναι ζωή και ψυχή και πνεύμα και αθανασία και γένεση. Επιτρέπει (στον κόσμο) να κινείται όχι μακριά απ’ αυτόν, αλλά αν πρέπει να ειπωθεί η αλήθεια, μαζί μ’ αυτόν.
Μ’ αυτό τον τρόπο δημιουργεί τα πάντα, απονέμοντας στα αθάνατα όντα την αιώνια σταθερότητά τους και τρέφοντας τα αθάνατα μέρη του κόσμου με την ανοδική κίνηση του δικού του φωτός, όσο αναπέμπει ο ήλιος από το άλλο του μέρος, το οποίο βλέπει προς τον ουρανό. Αντίθετα, με το τμήμα του φωτός του, το οποίο είναι εγκλωβισμένο (στον κόσμο) και καταυγάζει όλη την κοιλότητα της γης, του νερού και του αέρα, ο ήλιος ζωοποιεί και θέτει σε κίνηση, με τις γεννήσεις και τις μεταβολές, τις ζωντανές υπάρξεις που υπάρχουν στα εδώ μέρη του κόσμου. Τις μεταβάλλει και τις μεταμορφώνει τη μια στην άλλη με τον τρόπο της έλικας, όπως ακριβώς κάνει και όταν δημιουργεί τα μεγάλα σώματα: η μεταβολή της μιας ύπαρξης στην άλλη αντικαθιστά διαρκώς το ένα γένος με το άλλο, το ένα είδος με το άλλο. Διότι η διαρκής ύπαρξη όλων των σωμάτων συνιστά μια μεταβολή: για τα αθάνατα σώματα μια μεταβολή χωρίς διάλυση, για τα θνητά με διάλυση. Και αυτή ακριβώς είναι διαφορά του αθάνατου προς το θνητό, του θνητού προς το αθάνατο.
Όπως το φως του ήλιου είναι συνεχές, έτσι και η ζωοποιός του δύναμη είναι συνεχής και αδιάλειπτη ως προς τον τόπο και την αφθονία. Γιατί πραγματικά γύρω του υπάρχουν πολλοί χοροί δαιμόνων που μοιάζουν με πολύμορφες στρατιές: αυτοί, αν και συνοικούν με τους θνητούς, δεν είναι μακριά και από τους αθάνατους: από εκεί ψηλά, έχοντας λάχει τα μέρη των ανθρώπων, επιβλέπουν τις ανθρώπινες υποθέσεις. Τις προσταγές των θεών τις εκτελούν με θύελλες, καταιγίδες, λαίλαπες, μετατοπίσεις πυρός, σεισμούς, ακόμη και λιμούς και πολέμους, τιμωρώντας την ασέβεια. Γιατί αυτή είναι η μέγιστη κακία των ανθρώπων απέναντι στους θεούς. Στους θεούς ταιριάζει η ευεργεσία, στους ανθρώπους η ευσέβεια, στους δαίμονες να είναι βοηθοί (των θεών). Και για όλα τα άλλα σφάλματα που αποτολμούν να κάνουν οι άνθρωποι ή από πλάνη ή από αποκοτιά ή από εξαναγκασμό, τον οποίο αποκαλούν ειμαρμένη, ή από άγνοια, οι θεοί δεν ζητούν ευθύνη: μόνο η ασέβεια υπόκειται σε ποινή.
Σωτήρας, λοιπόν, και τροφός όλων των γενών (των όντων) είναι ο ήλιος. Και όπως ακριβώς ο νοητός κόσμος, περιβάλλοντας τον αισθητό κόσμο, τον πληροί γεμίζοντάς τον με τις ποικίλες και παντοειδείς μορφές, έτσι και ο ήλιος, περιβάλλοντας τα πάντα στον κόσμο, δυναμώνει τις γεννήσεις όλων των όντων και τις ισχυροποιεί. Όταν, πάλι, πεθάνουν και διαλυθούν, τις δέχεται πίσω στον εαυτό του. Κάτω από τις διαταγές του ήλιου, λοιπόν, έχει ταχθεί ο χορός των δαιμόνων, ή καλύτερα οι χοροί. Γιατί είναι πολλοί και ποικίλοι, διατεταγμένοι κάτω από τα τετράγωνα των αστέρων, ισάριθμοι για κάθε ένα από αυτούς. Έτσι, λοιπόν, διατεταγμένοι υπηρετούν κάθε έναν από τους αστέρες, όντας αγαθοί και κακοί ως προς τη φύση τους, δηλαδή τις ενέργειές τους. Γιατί η ουσία του δαίμονα είναι η ενέργεια. Και υπάρχουν και ορισμένοι από αυτούς που είναι ανάμικτοι από καλό και κακό.
Όλοι αυτοί έχουν λάβει ως κλήρο την εξουσία των πραγμάτων πάνω στη γη και των αναταραχών πάνω σ’ αυτήν: προκαλούν κάθε είδους ταραχές και γενικά για τις πόλεις και τα έθνη και ειδικά για τον κάθε άνθρωπο. Γιατί προσπαθούν να αναδιαμορφώσουν και να διεγείρουν τις ψυχές μας κατά τα συμφέροντα τους, να εγκατασταθούν στα νεύρα, στο μυελό, στις φλέβες και τις αρτηρίες μας, ακόμη και στον ίδιο τον εγκέφαλό μας, διεισδύοντας μέχρι και στα ίδια μας τα σπλάχνα.
Γιατί τη στιγμή που γεννιόμαστε ο καθένας μας και αποκτούμε ψυχή, μας παραλαμβάνουν οι δαίμονες που είναι σε υπηρεσία ακριβώς εκείνη τη στιγμή της γέννησης, δαίμονες οι οποίοι βρίσκονται υπό τις διαταγές καθενός άστρου. Αυτοί εναλλάσσονται μεταξύ τους στιγμή προς στιγμή, δεν μένουν συνέχεια οι ίδιοι, αλλά αναλαμβάνουν το ρόλο τους περιοδικά. Αυτοί, λοιπόν, διεισδύοντας στα δύο μέρη της ψυχής μέσω του σώματος, την στροβιλίζουν καθένας σύμφωνα με τη δική του ενέργεια. Το λογικό, όμως, μέρος της ψυχής στέκει ελεύθερο από την κυριαρχία των δαιμόνων, κατάλληλο για να υποδεχτεί το θεό.
Όποιου, όμως, ανθρώπου το λογικό το καταυγάσει μια ακτίνα μέσω του ήλιου (κι αυτοί οι άνθρωποι στο σύνολό τους είναι λίγοι, οι δαίμονές του καταργούνται. Γιατί κανένας, ούτε δαίμονας ούτε θεός, δεν έχει καμιά δύναμη απέναντι σε μια ακτίνα του Θεού. Όλοι οι άλλοι άνθρωποι άγονται και φέρονται από τους δαίμονες και ως προς την ψυχή και ως προς το σώμα, αγαπώντας και στέργοντας τις ενέργειες εκείνων. †Και ο έρωτας αυτός που δεν έχει λογική† είναι εκείνος που πλανιέται και πλανά. Την εξουσία, λοιπόν, που ασκούν οι δαίμονες στην επίγεια ζωή μας, την ασκούν με όργανο τα σώματά μας. Κι αυτή την εξουσία ο Ερμής την ονόμασε ειμαρμένη.
Ο νοητός κόσμος, λοιπόν, εξαρτάται από το Θεό και ο αισθητός από τον νοητό. Ο ήλιος μέσω του νοητού και του αισθητού κόσμου δέχεται από το Θεό τη ροή του αγαθού, δηλαδή της δημιουργίας. Γύρω από τον ήλιο είναι οι οχτώ σφαίρες, εξαρτημένες απ’ αυτόν: η μια των απλανών αστέρων, οι έξι των πλανητών και η μια που περιβάλλει τη γη. Απ’ αυτές τις σφαίρες εξαρτώνται οι δαίμονες κι από τους δαίμονες οι άνθρωποι. Έτσι οι πάντες και τα πάντα εξαρτώνται από το Θεό.
Γι’ αυτό και πατέρας των πάντων είναι ο Θεός, δημιουργός ο ήλιος, ενώ ο κόσμος είναι το όργανο της δημιουργίας. Τον ουρανό τον διοικεί η νοητή ουσία, ο ουρανός τους θεούς, ενώ οι δαίμονες, υποταγμένοι στους θεούς, διοικούν τους ανθρώπους. Αυτή είναι στρατιά των θεών και των δαιμόνων. Ο Θεός δημιουργεί τα πάντα για τον εαυτό του με τη μεσολάβησή τους και τα πάντα είναι μέρη του Θεού. Κι αν όλα είναι μέρη του, τότε τα πάντα είναι Θεός. Δημιουργώντας, λοιπόν, τα πάντα, δημιουργεί τον εαυτό του, και δεν θα πάψει ποτέ να το κάνει αυτό, γιατί κι ο ίδιος είναι αδιάλειπτος (στην ύπαρξή του). Και όπως ο Θεός δεν έχει τέλος, έτσι ούτε και η δημιουργία του έχει αρχή και τέλος.  

[Σταύρος Γκιργκένης 2014]



[1] Ο τίτλος Ορισμοί δεν ταιριάζει με το περιεχόμενο της πραγματείας και τα θέματα που αναγγέλλονται στον υπότιτλο δεν αντιστοιχούν ακριβώς στη θεματική που αναπτύσσεται στο λόγο. Έτσι λ.χ. το θέμα περί τοῦ κατ’ εἰκόνα ἀνθρώπου δεν αντιστοιχεί σε τίποτα στο κέιμενό μας, ενώ από την άλλη το εκτενές τμήμα που αφορά στους δαίμονες δεν αναφέρεται στα θέματα του υπότιτλου. Ωστόσο δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι το τελευταίο τμήμα του έργου έχει χαθεί μαζί με την αρχή της επόμενης πραγματείας. Ο τίτλος του έργου πρέπει να οφείλεται σε κάποιον συντάκτη, για τον οποίο ο όρος πλήρωμα είχε τεχνική σημασία. Ίσως ο αρχικός τίτλος να ήταν Ἀσκληπιοῦ πρὸς Ἄμμωνα βασιλέα.
            Όπως κι αν έχει, ο λόγος αποτελεί ένα ὑπόμνημα σε έναν αριθμό ερωτήσεων που επικεντρώνονται γύρω από το ζήτημα των σχέσεων του Θεού με τον κόσμο και στον τρόπο με τον οποίο ο Θεός κυβερνά τον κόσμο με τη μεσολάβηση του ήλιου και των δαιμόνων, που υπηρετούν τα άστρα. Ο βασιλιάς Άμμων, στον οποίο απευθύνεται το κείμενο, πρέπει να είναι ο ίδιος που εμφανίζεται ως μαθητής του Ερμή στον Ασκληπιό και ως ακροατής του προφήτη Βίτυος στο Περί μυστηρίων του Ιαμβλίχου (8.5).
            Το περιεχόμενο του λόγου: στην εισαγωγή τονίζεται ότι η ερμητική διδασκαλία διατηρεί τη δύναμη και την καθαρότητά της μόνο στην αυθεντική της γλώσσα και όχι όταν μεταφράζεται στην Ελληνική. Συνεπώς ο βασιλιάς Άμμωνας ενθαρρύνεται να μην αποκαλύψει τα ερμητικά μυστήρια στους Έλληνες και να αποτρέψει τη μετάφρασή τους στον κενό και φλύαρο λόγο των Ελλήνων.
            Πρέπει να ξεκινά κανείς με μια προσευχή στο Θεό, ο οποίος είναι το Εν και τον Παν ταυτόχρονα. Το Πλήρωμα είναι αδιαχώριστο από το Θεό και χωρίς αυτόν χάνεται. Ο συμπαντικός δημιουργός είναι ο ήλιος που ενώνει όλα τα μέρη του κόσμου, τον ουρανό με τη γη, τον νοητό με τον υλικό κόσμο. Ο ήλιος, τοποθετημένος στο μέσο του κόσμου, δέχεται την ουσία από ψηλά και τη διοχετεύει προς τα κάτω, ενώ έλκει την ύλη προς το μέρος του. Ο ήλιος κατέχει ο ίδιος ένα μέρος της νοητής ουσίας, της οποίας το ηλιακό φως είναι ένα είδος υποδοχέα. Με τη σειρά του ο ήλιος διαχέει σε όλο το σύμπαν με τις ακτίνες του (= ψυχή, ζωή, ανάσα, γέννηση) την αθανασία στα άστρα ψηλά, τη ζωή στα όντα εδώ κάτω. Τη διακυβέρνηση του κόσμου ο ήλιος την ασκεί μέσω των δαιμόνων, οι οποίοι υπηρετούν τα άστρα. Άλλοι από αυτούς είναι καλοί, άλλοι κακοί, άλλοι και τα δύο ταυτόχρονα. Αναμιγνύονται στις υποθέσεις των ανθρώπων, εμπνέουν την ασέβεια, την κορυφή των αμαρτιών που δεν συγχωρούν οι θεοί. Όπως ο νοητός κόσμος γεμίζει τον αισθητό με αναρίθμητες μορφές, έτσι ο ήλιος είναι η αιτία της δύναμης της ζωής για όλα τα όντα της γης και τα υποδέχεται μετά το θάνατό τους. Κάθε άνθρωπος κατά τη γέννησή του, ανάλογα με την ακριβή θέση των άστρων εκείνη τη στιγμή, τίθεται υπό την επιρροή των ανάλογων δαιμόνων. Οι δαίμονες διεισδύουν σε όλο το ανθρώπινο σώμα εκτός από το λογικό μέρος της ψυχής, το οποίο μέλλεται να υποδεχτεί το Θεό. Αν αυτό το λογικό τμήμα φωτιστεί από μια θεϊκή ακτίνα μέσω του ήλιου, οι δαίμονες δεν έχουν καμιά δύναμη πάνω στον άνθρωπο. Στην αντίθετη περίπτωση ο άνθρωπος είναι παίγνιό τους. Δρώντας απευθείας πάνω στα σώματα, οι δαίμονες εξουσιάζουν τα γήινα και αυτή η εξουσία ονομάζεται Μοίρα. Συνεπώς η αλυσίδα των όντων είναι η εξής: Θεός, νοητός κόσμος, νοητός κόσμος, ήλιος, οι οχτώ ομόκεντρες σφαίρες, οι δαίμονες, οι άνθρωποι. Ο Θεός είναι ο Πατέρας, ο ήλιος ο δημιουργός, ο κόσμος το όργανο της δημιουργίας. Στον κόσμο ο ουρανός κυβερνάται από τη νοητή ουσία, οι θεοί από τον ουρανό, οι δαίμονες από τους θεούς, οι άνθρωποι από τους δαίμονες. Όλα τα πράγματα είναι μέρη του Θεού, ο οποίος είναι τα πάντα και ο οποίος δημιουργεί από μόνος του. Και επειδή δε σταματά ποτέ να δημιουργεί, ο κόσμος είναι αιώνιος.  
[2]  Δεν αποκλείεται να γίνεται υπαινιγμός στις πραγματικές διαφορές που υπάρχουν μεταξύ των ερμητικών πραγματειών.
[3]  Η δύναμη που έχουν οι λόγοι, όταν προφέρονται με ακρίβεια, έχει σημασία στη μαγική πρακτική.
[4] Η αντίθεση είναι ανάμεσα στον ελληνικό λόγο, ο οποίος όντας επιδεικτικός δεν έχει μαγική δύναμη, και τη δραστική αποτελεσματικότητα των αιγυπτιακών λέξεων σε μαγικά συμφραζόμενα (δραστήρια στο υπόμνημα του Πρόκλου στον πλατωνικό Κρατύλο 71). Γι’ αυτή την αποτελεσματικότητα των βαρβαρικών ονομάτων πβ. Ιάμβλιχος, Περί μυστ. 8.4-5, Χαλδ. χρησμοί σελ. 58 Kroll, Ωριγένης, Κ. Κέλσ. 1.24-25, 1.28, 5.45, Ευσέβιος, Ευαγγ. προπ. 4.1.11 κ.α. Για τη δύναμη των ιερογλυφικών ο Πλωτίνος (5.8.6) ισχυρίζεται ότι κάθε σύμβολο είναι από μόνο του μια επιστήμη, μια σοφία συμπυκνωμένη (ἀθρόον) και όχι διανόησις ή βούλησις
[5] Στο Φίλωνα ο όρος σημαίνει κάτι το «πλήρες», όπως είναι το σύμπαν. Για τους Στωικούς η θεότητα πληροί το σύμπαν και περιλαμβάνει τα πάντα, είναι το παγκόσμιο πνεύμα. Το πλήρωμα είναι όρος που χρησιμοποιείται ιδιαίτερα από τους Γνωστικούς. Οι Γνωστικοί με τη λέξη πλήρωμα εννοούσαν τους τριάντα Αιώνες ή εκπορεύσεις από το Θεό, όπως επίσης και τον πνευματικό κόσμο, το αρχέτυπο ιδεώδες του υλικού κόσμου. Οι Γνωστικοί θεωρούσαν επίσης ότι το πλήρωμα είναι ο ανώτερος κόσμος, εν αντιθέσει με τον κατώτερο κόσμο, το κένωμα. Το πλήρωμα διακρίνεται σε επί μέρους θείες δυνάμεις, μέρη των οποίων είναι οι υποστάσεις (βυθός, γη, νους, αλήθεια) και οι άγγελοι. 
[6] Εννοεί τις θερμές πηγές νερού.