Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΥΜΝΟΥ


Σε μια πρώιμη περίοδο ο όρος "ύμνος" έφερε τη γενική έννοια «άσμα» με πιθανές συνδηλώσεις τις έννοιες του επαίνου και του εορτασμού. Η πιο συγκεκριμένη σημασία «τραγούδι επαίνου προς τιμήν ενός θεού» αναπτύχθηκε σταδιακά και είναι τρέχουσα κατά την κλασική περίοδο. Ο Πλάτωνας (Πολιτεία 607Α) για παράδειγμα διακρίνει καθαρά τους ύμνους ως τραγούδια προς τιμήν των θεών από τα εγκώμια προς τιμήν ανθρώπων:
«Πρέπει κανείς να γνωρίζει ότι στην (ιδανική) πόλη είναι αποδεκτοί μονάχα οι ύμνοι προς τιμήν των θεών και τα εγκώμια των αγαθών ανθρώπων».
Ένας άλλος αρχαίος ορισμός του ύμνου (Γουδ. Ετυμ. στο λήμμα ύμνος) αναφέρει τα εξής:
 «Ύμνος είναι ο λόγος που απευθύνεται σε κάποιον θεό, συνοδευόμενος από προσκύνηση και προσευχή συνδυασμένη με έπαινο».

Ενδιαφέρων είναι και ο ορισμός του Διονυσίου του Θρακός (451, 6 Hilgard) για τον ύμνο:
            «Ύμνος είναι το ποίημα που περιέχει επαίνους και ευχαριστίες προς τους θεούς και τους ήρωες».
            Το ενδιαφέρον του ορισμού έγκειται στο γεγονός ότι επισημαίνει πως ο ύμνος έχει ποιητικά μορφή (ποίημα) και συμπεριλαμβάνει τους ήρωες ως δέκτες υμνικών ασμάτων. Επιπλέον χρησιμοποιεί τον όρο «ευχαριστίες», για να δηλώσει ένα ακόμη ουσιαστικό στοιχείο στην προσφορά του λάτρη προς το θεό που επικαλείται.
            Οι αρχαίοι διέκριναν διάφορες υποκατηγορίες ύμνων. Ο Δίδυμος (=Ωρίων 155-6 Sturz) αναφέρει τα εξής:
            «Ο ύμνος... διακρίνεται από τα εγκώμια, τα προσόδια και τους παιάνες, όχι επειδή εκείνα δεν είναι ύμνοι, αλλά με την έννοια της διάκρισης του γένους από τα είδη. Γιατί όλα τα κείμενα που απευθύνονται στους θεούς τα χαρακτηρίζουμε ύμνους και προσθέτουμε στο γένος το είδος του ύμνου: ύμνος-προσόδιο, ύμνος-παιάνας κ.τ.λ...».  
            Είναι αυτή η γενική έννοια του όρου ύμνος που μας νομιμοποιεί να τον χρησιμοποιούμε για κάθε τραγούδι που επαινεί ή ικετεύει ένα θεό. Η εμφάνιση ξεχωριστών βιβλίων «ύμνων» του Πινδάρου ή του Βακχυλίδη σε αντιδιαστολή με βιβλία τους που περιείχαν διθυράμβους, παιάνες κ.τ.λ. οφείλεται αποκλειστικά στις μεθόδους ταξινόμησης των αλεξανδρινών φιλολόγων: κάθε ποίημα που μπορούσε να ταυτοποιηθεί καθαρά ως διθύραμβος, παιάνας, προσόδιο κ.ο.κ. ενσωματωνόταν από τους αλεξανδρινούς φιλολόγους στο αντίστοιχο βιβλίο. Ό,τι απέμενε αταξινόμητο το συμπεριλάμβαναν σε ένα βιβλίο με το γενικό τίτλο «ύμνοι».
            Μια από τις πιο λεπτομερείς προσπάθειες ταξινόμησης των διαφόρων ειδών ύμνων βρίσκουμε στη Χρηστομάθεια του Πρόκλου, όπως διασώθηκε στο πλαίσιο της Βιβλιοθήκης του Φωτίου. Ο Πρόκλος διακρίνει πρώτα απ' όλα τους θρησκευτικούς από τους μη θρησκευτικούς τύπους ποιημάτων, αν και αφήνει χώρο και για ενδιάμεσες κατηγορίες, όπως τα παρθένεια, και τα δαφνηφορικά, τα οποία είναι γραμμένα για τους θεούς, αλλά περιέχουν και επαίνους για ανθρώπους. Από τα θρησκευτικά άσματα ονομάζει τους ύμνους, τα προσόδια, τους παιάνες, τους διθυράμβους, τους νόμους, τα αδωνίδια, τους ιόβακχους και τα υπορχήματα. Στους μικτούς τύπους ανήκουν τα παρθένεια, τα δαφνηφορικά, τριποδηφορικά, τα οσχοφορικά και ευκτικά. Κατόπιν ο Πρόκλος περιγράφει τα κυριότερα χαρακτηριστικά αυτών των ειδών: το προσόδιο είναι άσμα με συνοδεία αυλού, το οποίο ψάλλεται, καθώς ο χορός προχωρά προς το βωμό, ενώ ο «κυρίως ύμνος» ψάλλεται γύρω από το βωμό με συνοδεία κιθάρας. Τα άλλα είδη διακρίνονται κυρίως ανάλογα με τη θεότητα ή την ειδική λατρεία, στην οποία είναι ενσωματωμένα: οι παιάνες, οι νόμοι, τα δαφνηφορικά και τα τριποδηφορικά ανήκουν σε διάφορες λατρείες του Απόλλωνα. Ο διθύραμβος και ο ιόβακχος στο Διόνυσο. Τα οσχοφορικά ήταν αττικά λατρευτικά τραγούδια προς τιμήν του Διονύσου και της Αθηνάς. Επιπλέον, ο διθύραμβος χαρακτηρίζεται από άγριους και εκστατικούς ρυθμούς και μουσικούς τρόπους σε αρμονία με τη φύση του Διόνυσου. Από την άλλη ο νόμος είναι στατικός και μεγαλόπρεπος σε αναλογία με τη φύση του Απόλλωνα.
            Η ταξινόμηση του Πρόκλου σχετίζεται κυρίως με τα είδη της λυρικής ποίησης. Δίνει ιδιαίτερο βάρος στο σύνδεσμο ανάμεσα στον τύπο του άσματος και τη λατρεία, στην οποία ανήκε. Ωστόσο και άλλα κριτήρια έχουν κάποια σημασία γι’ αυτόν: η θέση του άσματος στο πλαίσιο της τελετουργίας, η παρουσία ή απουσία και η φύση του χορού, ο τύπος και ο τρόπος της μουσικής, η αισθητική ποιότητα του ποιήματος, η γεωγραφική κατανομή. Συνοπτικά: στο έργο του Πρόκλου, το οποίο βασίζεται στη δουλειά των αλεξανδρινών φιλολόγων, βρίσκουμε μια ταξινόμηση των ύμνων που λαμβάνει υπόψη της κυρίως το πλαίσιο της εκτέλεσης του άσματος.


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…