Αναρτήσεις

Προβολή αναρτήσεων από Μάϊος, 2016

Η εξέλιξη της ιδέας των δαιμόνων στην αρχαία Ελλάδα

Εικόνα
Η έννοια του δαίμονα υπήρχε στην Ελλάδα από την εποχή του Ομήρου, αλλά δεν έπαιζε σημαντικό ρόλο στην επίσημη λατρεία. Δε διέθετε τη δική της μυθολογία, αλλά προσκολλούνταν στην υπάρχουσα πίστη. Στη φιλοσοφία εμφανίζεται για πρώτη φορά με το έργο του Θαλή, ο οποίος υποστήριζε ότι όλο το σύμπαν είναι ζωντανό και γεμάτο δαίμονες, και γίνεται αντικείμενο επεξεργασίας από τον Ηράκλειτο, τον Ξενοφάνη, τον Πλάτωνα και το μαθητή του Ξενοκράτη. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί τη λέξη ασαφώς τόσο για έναν «θεό» όσο και για έναν «θεϊκό απεσταλμένο». Στον Ησίοδο οι δαίμονες είναι ψυχές των ανθρώπων που ανήκαν σε προηγούμενα από το σημερινό σιδερένιο γένη. Οι ψυχές αυτές δρουν ως φύλακες των ανθρώπων πάνω στη γη. Στον Αισχύλο οι νεκροί γίνονται δαίμονες. Στον Θέογνη και τον Μένανδρο δαίμονας είναι ο φύλακας άγγελος ενός συγκεκριμένου ανθρώπου ή και μιας οικογένειας. Για τον Πλάτωνα, ο οποίος συνέβαλε πολύ στην ανάπτυξη των απόψεων για το δαίμονα, οι δαίμονες είναι ενδιάμεση, μεταξύ των ανθρώπων και των θεώ…

Ωρίων: ο αστερισμός, ο κυνηγός και η σημασία του ονόματός του

Εικόνα
Από την εποχή των ομηρικών επών ο Ωρίων παρουσιάζεται ως ήρωας του παλιού καιρού και ως αστερισμός ταυτόχρονα. Μάλιστα στον Όμηρο είναι ο μόνος ήρωας που θεωρείται καταστερισμένος. Ο Όμηρος δεν αναφέρει βέβαια κάπου με λεπτομέρειες την ιστορία του καταστερισμού, αλλά είναι σαφές ότι την γνωρίζει. Η γνώση και η παρατήρηση των άστρων ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τον γεωργικό και ποιμενικό κόσμο. Η ετυμολογία του ονόματος του Ωρίωνος, όπως θα δούμε, τον συνδέει ιδιαίτερα με το καλοκαίρι και επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η ηλιακή επιτολή του Ωρίωνος συμπίπτει λίγο-πολύ με το θερινό ηλιοστάσιο. Για τους Έλληνες το καλοκαίρι είναι καλή περίοδος για το θερισμό και τον τρύγο, αλλά και εποχή υπερβολικής ζέστης που φέρνει αρρώστιες και πυρετούς. Ο αστερισμός του Ωρίωνος και ο συνακόλουθος μύθος του ήρωα μοιάζει να εκπροσωπεί αυτή την αρνητική όψη του θέρους. Είναι ο υπερβολικός κυνηγός που θέλει να καταστρέψει την άγρια ζωή και ό,τι σχετίζεται με τη σφαίρα της Άρτεμης. Είτε την ερωτεύεται, …

Γοργόνες, Γραίες, Μέδουσα: σύντομο ετυμολογικό σημείωμα

Εικόνα
Οι Γοργόνες σχετίζονται ετυμολογικά και εννοιολογικά άμεσα με τις Γραίες μέσω κοινής ρίζας. Ας δούμε γιατί. Το όνομά τους έχει ρίζα γορ-, η οποία αναδιπλασιάζεται, αλλά συντομευμένη: Γορ-γ-ώ. Η γενική στον Όμηρο είναι τῆς Γοργοῦς, ενώ εμφανίζεται αιτιατική πληθυντικού τάς Γοργούς στον Ησίοδο. Ωστόσο συνήθως το ουσιαστικό μετά τον Ησίοδο περνά δευτερογενὠς στην κλίση των ρινικών: Γοργόνες. Η ρίζα δεν σχετίζεται με την ταχύτητα, όπως υποθέτει κανείς εκ πρώτης όψεως, αλλά με την αδυναμία, την εξασθένιση, τα γηρατειά, την αποξήρανση. Στη μορφή γορ- έχει ενεργητική σημασία: Γοργώ είναι αυτή που προκαλεί εξασθένιση, αρρώστια, αδυναμία, γήρας.[1] Αντίθετα στη μορφή γερ-/γρα-/γηρ- έχει παθητική σημασία. Εδώ ταιριάζουν οι Γραῖαι, οι οποίες είναι αυτές που υποφέρουν από αδυναμία, γηρατειά κ.τ.λ. Η Γοργόνα Μέδουσα εξουδετερώνει την αντίθεση Γοργόνων / Γραιών, επειδή υποφέρει από θνητότητα, σε αντίθεση με τις αδελφές της, ενώ από την άλλη πετρώνει τους ανθρώπους, διαθέτει δηλαδή την απόλυτη ικανό…

Η αινιγματική ετυμολογία των λέξεων ἄναξ και βασιλεύς

Εικόνα
Μολονότι στο παρελθόν έχουν προταθεί πειστικές ετυμολογικές προσεγγίσεις για τις λέξεις ἄναξ και βασιλεύς, η κυρίαρχη άποψη, όπως τουλάχιστον εκφράζεται στα βασικά ετυμολογικά λεξικά της αρχαίας Ελληνικής μέχρι και πρόσφατα, είναι πως οι λέξεις αποτελούν δάνεια από κάποια προελληνική γλώσσα. Ωστόσο υπάρχει κάθε δυνατότητα να δώσουμε μια ελληνική ερμηνεία και για τους δύο όρους.         Ο όρος ἄναξ μαρτυρείται ήδη στις πινακίδες Γραμμικής Β΄ και δηλώνει την κεφαλή της μυκηναϊκής ανακτορικής κοινωνίας. Η μορφή του όρου στην Ελληνική της 2ης χιλιετίας π.Χ. έχει στην αρχή της λέξης το κληρονομημένο δίγαμμα: wάναξ. Ο φθόγγος αυτός χάθηκε στις περισσότερες διαλέκτους της 1ης χιλιετίας, αλλά διατηρήθηκε στις πιο συντηρητικές, όπως στη δωρική. Ωστόσο αυτό που προβληματίζει τους γλωσσολόγους δεν είναι το δίγαμμα, αλλά η εμφάνιση ενός -τ- στις πλάγιες πτώσεις, π.χ. γενική τοῦ ἄνακτος. Μόνο άλλες δύο λέξεις της αρχαίας Ελληνικής παρουσιάζουν το ίδιο φαινόμενο: ἡ νύξ, τῆς νυκτός και τό γάλα (<…

Οι ιδιότητες του ελαφοκερατίτη λίθου σύμφωνα με τον Ορφέα (Λιθικά 244 κ.εξ.)

Εικόνα
Δώσε βάση κι έχοντας θαυμαστό κέρατο ελαφιού πλησίαζε τους αθάνατους·[1]διότι ο νους των ουράνιωνχαμογελά, όταν βλέπουν περίτεχνο έργο της φύσης.Μοιάζει με κέρατο σαν αυτά που φυτρώνουναπ’ το κεφάλι μακρόποδου ελαφιού. Δε φυτρώνει βέβαιαπέτρα στον κρόταφο, όμως είναι κι αυτό λίθος ισχυρός.Δε θα γνωρίσεις ποτέ αν αυτό είναι κέρατο ή λίθος,προτού ψηλαφώντας να βρεις πως είναι πέτρα αληθινή.Πάντοτε πυκνή κόμη πάνω στο κεφάλι θα βάζει ο λίθος,ακόμη κι αν είσαι φαλακρός· διότι, αν τον τρίψειςστο λάδι κι αλείφεις τους κροτάφους σου καθημερινάγύρω στο βρέγμα σου θ’ ανθήσουν πυκνές τρίχες.[2]Αν κάποιος άντρας ρωμαλέος κόρη πρωτόγαμησε κλίνη οδηγήσει, ας φέρει μάρτυρα της τέρψης τουτον λίθο αυτό· με άρρηκτη ομόνοια και τους δυογια πάντα ως τα έσχατα γηρατειά θα τους κρατά.



[1] Ο ελαφοκερατίτης είναι λίθος που μιμείται στη μορφή τα κέρατα του ελαφιού. Μπορεί να πρόκειται για απολίθωμα ή για φυσικό σχηματισμό του οποίου το σχήμα οφείλεται στην τύχη. Πβ. το ψευδοαριστοτελικό Περί θαυμ. ακουσμ.835b…

ΙΑΡΤΑΜΑΝΕΞΑΡΞΑΝΑΠΙΣΣΟΝΑΣΑΤΡΑ: μια πραγματική περσική φράση στον Αριστοφάνη;

Εικόνα
ΙΑΡΤΑΜΑΝΕΞΑΡΞΑΝΑΠΙΣΣΟΝΑΣΑΤΡΑ
Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Αχαρνείς, στον στίχο 100, ο Πέρσης απεσταλμένος του Μεγάλου Βασιλιά Ψευδαρτάβας [1] εκφέρει έναν ακατάληπτο στίχο που μέχρι σήμερα αποτελεί αντικείμενο διαφωνιών μεταξύ των ειδικών. Η γενικά κρατούσα άποψη είναι ότι πρόκειται για μια σειρά δίχως νόημα συλλαβών και φθόγγων που έχουν σκοπό απλώς να μιμηθούν τον ήχο της αρχαίας Περσικής, όπως ακουγόταν στην αντίληψη των Ελλήνων. [2] Ωστόσο η βελτίωση των γνώσεών μας για την αρχαία Περσική με την ανακάλυψη νέων επιγραφών τις τελευταίες δεκαετίες έχει οδηγήσει μια μερίδα φιλολόγων στην άποψη ότι ο στίχος αποτελεί πράγματι μια περσική φράση. Ο Αριστοφάνης πιθανότατα συμβουλεύτηκε κάποιον Πέρση στην Αθήνα ή κάποιον δούλο ή Έλληνα, ο οποίος είχε λόγους να γνωρίζει σε ένα βαθμό την Περσική (π.χ. να είναι έμπορος). Ότι μια ξένη γλώσσα για κωμικούς λόγους μπορούσε να εισαχθεί στην κωμωδία είναι φανερό και από το παράδειγμα του Λατίνου Πλαύτου, ο οποίος στην κωμωδία του Poenulus παρεμβάλλει …

Wilhelm Zahn, Die schönsten Ornamente und merkwürdigsten Gemälde aus Pompeji, Herculanum und Stabiae, bd. 2, 1842

Εικόνα

Η αρχαία ιουδαϊκή κοινότητα της Αλεξάνδρειας

Εικόνα
Στην αρχή της ρωμαϊκής εποχής η πόλη της Αλεξάνδρειας βρισκόταν σε σχετική παρακμή, αλλά αποτελούσε ακόμη ένα ισχυρό προπύργιο του ελληνιστικού πολιτισμού με τους ναούς, το Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη. Και άλλοι παράγοντες ευνοούσαν την ισχυρή θέση της Αλεξάνδρειας στην έναρξη της ρωμαϊκής περιόδου: ήταν η πιο σημαντική πόλη της ανατολικής Μεσογείου, σχεδόν ένας αντίζηλος της Ρώμης στην περιοχή. Ήταν το κέντρο της ρωμαϊκής διοίκησης στην Αίγυπτο, ένα σημαντικό λιμάνι, ένα σημείο συνάντησης λαών και παραδόσεων απ’ όλη την Εγγύς Ανατολή.Οι Ιουδαίοι της Παλαιστίνης εγκαταστάθηκαν στην Αλεξάνδρεια από την αρχή ήδη της πτολεμαϊκής περιόδου. Η ιουδαϊκή κοινότητα της πόλης ήταν η πλέον πολυπληθής κοινότητα Ιουδαίων της διασποράς. Στην πραγματι­κότητα κατά την εποχή του φιλοσόφου Φίλωνα η Αλεξάνδρεια ήταν η μεγαλύτερη ιουδαϊκή πόλη.

19 ΕΞΟΧΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΜΠΗΙΑ ΤΟΥ WILHELM ZAHN 1842

Εικόνα
ΒΑΚΧΗ ΚΑΙ ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ



Οι ιδιότητες του κρυστάλλου σύμφωνα με τον Ορφέα (Λιθικά 170 κ.εξ.)

Εικόνα
Επειδή λοιπόν τώρα ανεβαίνεις στην κορφή για θυσία,                        
για ν’ ακούσει ο θεός την ευχή σου θα σου δώσω αυτό:
πάρε στα χέρια σου τον κρυστάλλινο,[1] τον διαυγή           
το λίθο, απόρροια της αθάνατης λάμψης που φέγγει σαν φωτιά.
Με τη λάμψη του χαίρεται πολύ η άφθαρτη καρδιά των θεών.
Αν λοιπόν πλησιάσεις σε ναό έχοντάς τον στα χέρια σου,
κανένας από τους θεούς δεν θα αρνηθεί τις προσευχές σου.
Κι άκουσε, για να μάθεις τη δύναμη του λαμπρού λίθου.
Αν θέλεις ν’ ανάψεις φλόγες χωρίς τη δυνατή φωτιά,
σε προτρέπω να τον τοποθετήσεις πάνω από ξύλα ξερά·
αμέσως αυτός, καθώς θα είναι απέναντι απ’ τον ήλιο
που καταυγάζει, θα ρίξει μικρή ακτίνα στα ξύλα·
κι εκείνη σ’ επαφή με ξερή κι άφθονη ύλη
θα δώσει καπνό, έπειτα λίγη φωτιά κι ύστερα φλόγα πολλή·[2]
οι παλιοί αυτή τη χαρακτηρίζουν «ιερό πυρ».[3]
Νομίζω ότι άλλες φλόγες περισσότερο από αυτές
δεν καίνε τόσο ευχάριστα για τους θεούς μεριά.
Κι ακόμη, φίλε μου, σου λέω αυτό το μεγάλο θαύμα:
αυτόν, της φλόγας που ’ναι αίτιος, αν τον σύρεις …