Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ωρίων: ο αστερισμός, ο κυνηγός και η σημασία του ονόματός του


Από την εποχή των ομηρικών επών ο Ωρίων παρουσιάζεται ως ήρωας του παλιού καιρού και ως αστερισμός ταυτόχρονα. Μάλιστα στον Όμηρο είναι ο μόνος ήρωας που θεωρείται καταστερισμένος. Ο Όμηρος δεν αναφέρει βέβαια κάπου με λεπτομέρειες την ιστορία του καταστερισμού, αλλά είναι σαφές ότι την γνωρίζει. Η γνώση και η παρατήρηση των άστρων ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τον γεωργικό και ποιμενικό κόσμο. Η ετυμολογία του ονόματος του Ωρίωνος, όπως θα δούμε, τον συνδέει ιδιαίτερα με το καλοκαίρι και επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η ηλιακή επιτολή του Ωρίωνος συμπίπτει λίγο-πολύ με το θερινό ηλιοστάσιο. Για τους Έλληνες το καλοκαίρι είναι καλή περίοδος για το θερισμό και τον τρύγο, αλλά και εποχή υπερβολικής ζέστης που φέρνει αρρώστιες και πυρετούς. Ο αστερισμός του Ωρίωνος και ο συνακόλουθος μύθος του ήρωα μοιάζει να εκπροσωπεί αυτή την αρνητική όψη του θέρους. Είναι ο υπερβολικός κυνηγός που θέλει να καταστρέψει την άγρια ζωή και ό,τι σχετίζεται με τη σφαίρα της Άρτεμης. Είτε την ερωτεύεται, είτε συγκρούεται μαζί της, αλλά σε κάθε περίπτωση πεθαίνει.
            Ο μύθος παρουσιάζει διάφορες εκδοχές, ενίοτε συγκρουόμενες μεταξύ τους. Σε μια παράδοξη παράδοση ο Ωρίων θεωρείται ότι γεννήθηκε από την κοινή εκσπερμάτιση τριών θεών (Ποσειδώνας, Ζευς, Ερμής) πάνω σε μια δορά ταύρου για λογαριασμό του άτεκνου Υριέως στην Βοιωτία. Αποτελεί, λοιπόν, δώρο της ευγονίας των θεών. Από τον Ποσειδώνα λαμβάνει την ικανότητα να επιπλέει στα κύματα. Στη Σικελία συνδέεται με τη Ζάγκλη. Στη Χίο ενώνεται με τη Μερόπη, για την οποία ο βασιλιάς και πατέρας της Οινοπίων δείχνει μια στοργή, όπως ο Οινόμαος για τη δική του κόρη στην Πίσα, περισσότερο από πατρική.  Ο Οινοπίων τον τυφλώνει, αλλά ο Ωρίων βρίσκει ξανά την όρασή του χάρη στη συνδυασμένη βοήθεια του Ηφαίστου, του Κηδαλίωνα και του Ήλιου (ή του Ασκληπιού, ο οποίος σε άλλη εκδοχή τον ανασταίνει). Στην Κρήτη δείχνει υπερβολικό πάθος για το κυνήγι, αλλά η Άρτεμη τον ερωτεύεται. Στο τέλος, όμως, τον σκοτώνει άλλοτε με το τόξο, συνήθως με σκορπιό που στέλνει η ίδια ή η Γη. Σε άλλες εκδοχές κυνηγά τις Πλειάδες ή τον ερωτεύεται η Ηώς. Στο τέλος καταστερίζεται από την Άρτεμη ή τον Δία.
            Στο ομηρικό έπος εμφανίζεται έξι φορές και σε ένα έβδομο χωρίο δεν ονοματίζεται. Στην Ιλιάδα, στην αρχή της ραψωδίας Ε (4-6) δεν αναφέρεται άμεσα, αλλά ανακαλείται μέσω του σκύλου του, του Σείριου. Στη ραψωδία Χ 25-32 ο Αχιλλέας παρομοιάζεται επίσης με τον Σείριο του Ωρίωνος, ο οποίος καλείται κακόν σῆμα, κακό σημάδι: ο Έκτορας θα πεθάνει στην ίδια ραψωδία. Στη ραψωδία Σ 483-489 ο Ωρίων εμφανίζεται στο κέντρο της ασπίδας που φτιάχνει ο Ήφαιστος για τον Αχιλλέα. Στην Οδύσσεια, ε 271-275, ο Οδυσσέας αφήνοντας το νησί της Καλυψώς κοιτά τον νυχτερινό ουρανό και τον Ωρίωνα. Η Καλυψώ παραπονιέται ότι οι θεοί του Ολύμπου ζηλεύουν τις κατώτερες θεότητες, όταν ερωτεύονται θνητούς: η Άρτεμη σκότωσε τον αγαπημένο της Ηούς Ωρίωνα (ε 121-124). Στη Νέκυια ο Οδυσσέας βλέπει τον Ωρίωνα ως κυνηγό στον Κάτω Κόσμο (λ 572-575). Και ενώ για τον Ηρακλή (λ 602) λέγεται σαφώς ότι στον Άδη είναι μόνο το είδωλό του, ενώ στον Όλυμπο βρίσκεται ο αθάνατος Ηρακλής, δεν αναφέρεται το ίδιο, όπως θα περιμέναμε, για τον Ωρίωνα, ο οποίος απαθανατίστηκε ως αστερισμός. Χωρίς να συγκαταλέγεται ρητά ανάμεσα στους μεγάλους αμαρτωλούς Σίσυφο, Τάνταλο, Τιτυό, εντούτοις ασχολείται ματαίως στον Άδη με το κυνήγι, όπως ο Σίσυφος με τον λίθο του. Τέλος στο χωρίο λ 309-310 οι Αλωάδες, Ώτος και Εφιάλτης, συγκρίνονται στο μέγεθος με τον Ωρίωνα.
            Το όνομα του Ωρίωνος εμφανίζεται στην παράδοση και ως Ωαρίων (με α και ι βραχέα). Η δεύτερη εκδοχή είναι η αρχαιότερη και παραπέμπει σε ένα ουσιαστικό (*ὦσαρ > *ὦhαρ >) *ὦαρ. Η λέξη πρέπει να δήλωνε το θέρος. Πράγματι υποθέτουμε ότι σε κάποια φάση της Ελληνικής υπήρχε παραλλαγή αυτού του ουσιαστικού *ὄαρ (< ὄhαρ < ὄσαρ)  που επίσης δεν επιβίωσε, αλλά πρόλαβε να δώσει ως δεύτερο συνθετικό τη λέξη ὀπώρα (<*ὀπόαρα), όπου πρώτο συνθετικό είναι η αιολική μορφή της πρόθεσης/επιρρήματος ἐπι- = ὀπι-. Πβ. ὄπισθεν, ὀπίσω = πίσω, μετά.  Δηλαδή ὀπώρα = μετά το θέρος = φθινόπωρο.[1] Η συναίρεση του Ωα- σε Ω- έγινε κατά την αιολική περίοδο της επικής ποίησης. Η κυριαρχία της εκδοχής Ωρίων με μακρό /ι/ μπορεί να διευκολύνθηκε κατά την ιωνική φάση της δημιουργίας του ηρωικού και διδακτικού έπους από την ύπαρξη ανθρωπωνυμίων σε -ιων με μακρό /ι/.

[Βλ. Renaud Jean-Michel, «Le catastérisme chez Homère. Le cas d'Orion», Gaia: revue interdisciplinaire sur la Grèce Archaïque, 7 2003, 205-214.]



[1] Αν υποθέσουμε ότι αρχικά η ρίζα είχε και δίγαμμα, wosar, τότε από μια παραλλαγή wesar μπορεί να προκύπτει και η λέξη >wehar>wear>ἔαρ, η άνοιξη! 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…