Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η αρχαία ιουδαϊκή κοινότητα της Αλεξάνδρειας




Στην αρχή της ρωμαϊκής εποχής η πόλη της Αλεξάνδρειας βρισκόταν σε σχετική παρακμή, αλλά αποτελούσε ακόμη ένα ισχυρό προπύργιο του ελληνιστικού πολιτισμού με τους ναούς, το Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη. Και άλλοι παράγοντες ευνοούσαν την ισχυρή θέση της Αλεξάνδρειας στην έναρξη της ρωμαϊκής περιόδου: ήταν η πιο σημαντική πόλη της ανατολικής Μεσογείου, σχεδόν ένας αντίζηλος της Ρώμης στην περιοχή. Ήταν το κέντρο της ρωμαϊκής διοίκησης στην Αίγυπτο, ένα σημαντικό λιμάνι, ένα σημείο συνάντησης λαών και παραδόσεων απ’ όλη την Εγγύς Ανατολή.
Οι Ιουδαίοι της Παλαιστίνης εγκαταστάθηκαν στην Αλεξάνδρεια από την αρχή ήδη της πτολεμαϊκής περιόδου. Η ιουδαϊκή κοινότητα της πόλης ήταν η πλέον πολυπληθής κοινότητα Ιουδαίων της διασποράς. Στην πραγματι­κότητα κατά την εποχή του φιλοσόφου Φίλωνα η Αλεξάνδρεια ήταν η μεγαλύτερη ιουδαϊκή πόλη.

Ο αλεξανδρινός ιουδαϊσμός διαφέρει σε πολλά σημεία από τον παλαιστινιακό. Η πολιτιστική ηγεμονία του ελληνισμού δεν άφησε ανεπηρέαστους τους Ιουδαίους της Παλαιστίνης. Πολύ περισσότερο, όμως, και βαθιά επέδρασε στους Ιουδαίους της Αλεξάνδρειας. Μέσα σε λίγες γενιές η Ελληνική έγινε η προφορική τους γλώσσα, με αποτέλεσμα να καταστεί αναγκαία η μετάφραση των ιερών γραφών στα Ελληνικά. Η μετάφραση των Εβδομήκοντα έδωσε στον αλεξανδρινό ιουδαϊσμό την ιδιαίτερη ταυτότητά του. Η βεβαίωση του Ιουδαίου Φίλωνα του Αλεξανδρέα ότι η μετάφραση αυτή δεν είναι καθόλου κατώτερη από το πρωτότυπο εκφράζει τη βαθύτερη πεποίθηση των Ιουδαίων της πόλης ότι και έτσι ακόμη παρέμεναν πιστοί στα πάτρια ήθη.
Μπορεί, επομένως, να ανιχνευτεί μια διπλή τάση στον αλεξανδρινό ιουδαϊσμό. Από τη μια μεριά υπήρχαν μια βαθιά αφοσίωση στο μωσαϊκό Νόμο καθώς και ο τρόπος ζωής που βασιζόταν σ’ αυτό το Νόμο. Η συναγωγή βρισκόταν στο κέντρο αυτού του τρόπου ζωής: εκεί διαβαζόταν και ερμηνευόταν ο Νόμος. Η αφοσίωση στο Νόμο ήταν απαραίτητη, προκειμένου να διατηρηθεί η ταυτότητα του ιουδαϊκού λαού.

Από την άλλη μεριά γινόταν μια προσπάθεια, κυρίως από τη μεσαία και ανώτερη τάξη των Ιουδαίων, για συμμετοχή στα αγαθά του ελληνιστικού πολιτισμού. Η ελληνική παιδεία λαμβανόταν στα γυμνάσια της πόλης, όπου οι Ιουδαίοι οπουδήποτε σύχναζαν, παρά το γεγονός ότι ο θεσμός αυτός συνδεόταν με τις πρακτικές τις ελληνιστικής λατρείας. Δεν φαίνεται να ευσταθεί η άποψη ότι οι Ιουδαίοι είχαν οργανώσει τα δικά τους θέατρα και γυμνάσια. Έτσι, ο Ιουδαίος της εποχής διέτρεχε το διαρκή κίνδυνο αφομοίωσης από τον ελληνιστικό πολιτιστικό περίγυρο. Εντούτοις, λίγες είναι οι αποστασίες που πραγματικά συνέβησαν.
Οι αρχηγοί των Ιουδαίων στην Αίγυπτο είχαν, λοιπόν, να αντιμετωπίσουν το μόνιμο πρόβλημα του συμβιβασμού ανάμεσα στην υποταγή στα κελεύσματα του μωσαϊκού Νόμου και την πρακτική ανάγκη της υπακοής στους νόμους που ρύθμιζαν τη ζωή των υπόλοιπων κατοίκων της χώρας. Φαίνεται, εντούτοις, ότι η ιουδαϊκή κοινότητα της Αλεξάνδρειας απολάμβανε από πολύ πρώιμη εποχή το προνόμιο να διαθέτει το δικό της πολίτευμα, αν και το νόημα αυτού του όρου επιδέχεται πολλές δυνατές ερμηνείες. Οι Ιουδαίοι αυτοαποκαλούνταν Αλεξανδρείς και απολάμβαναν ισονομία, ισοπολιτεία και ίση τιμή με τους Έλληνες της πόλης. Είχαν επίσης ένα δικό τους μέρος για την καταχώρηση επίσημων εγγράφων (ἀρχεῖον).

Εντούτοις, δεν είναι γνωστή με περισσότερες λεπτομέρειες η ακριβής πολιτειακή θέση της ιουδαϊκής κοινότητας κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Ο Ιώσηπος μας αναφέρει ότι ο Ιούλιος Καίσαρας είχε στήσει στην Αλεξάνδρεια μια χάλκινη στήλη, στην οποία ανακοίνωνε κάποια προνόμια για τους Ιουδαίους της πόλης, ειδικά το προνόμιο του πολίτη. Οι Ιουδαίοι, ωστόσο, δε θα μπορούσαν να είναι πολίτες του ελληνικού πολιτεύματος της Αλεξάνδρειας, γιατί αυτό θα συνεπαγόταν τη συμμετοχή τους στη λατρεία των θεών της πόλης. Το πιθανότερο είναι ότι οι Ιουδαίοι ήταν πολίτες στο ιουδαϊκό πολίτευμα της Αλεξάνδρειας, το οποίο πρέπει να ήταν παράλληλο με το ελληνικό πολίτευμα. Καθώς η Αλεξάνδρεια αποτελούνταν και από τα δύο πολιτεύματα, οι μετέχοντες σ’ αυτά μπορούσαν δικαίως να αποκαλούν τον εαυτό τους Αλεξανδρέα.
Είναι γεγονός ότι οι Ιουδαίοι απολάμβαναν ήδη από την εποχή των Πτολεμαίων αρκετά ευρεία αυτονομία και τη δυνατότητα να τους απονέμεται δικαιοσύνη κατά το δικό τους Νόμο. Οι Ρωμαίοι διατήρησαν αυτό το σημαντικό προνόμιο, όπως μαρτυρεί και ο Στράβωνας. Σύμφωνα μ’ αυτόν, οι Ιουδαίοι στην Αίγυπτο είχαν από παλιά τους δικούς τους τομείς στην Αλεξάνδρεια, όπου μπορούσαν να ζήσουν με τους δικούς τους νόμους και δικαστήρια. Επίσης, είχαν οριστεί γι’ αυτούς και άλλα τμήματα της Αιγύπτου, πιθανώς αγροτικές περιοχές. Τους Ιουδαίους τους κυβερνούσε ένας εθνάρχης, ο οποίος απένεμε δικαιοσύνη, επέβλεπε συμβόλαια και εξέδιδε διατάγματα σαν να διοικούσε μια αυτοτελή πολιτεία. Από το Φίλωνα μαθαίνουμε ότι η πολιτεία των Ιουδαίων στην Αλεξάνδρεια περιλάμβανε δύο προνόμια για τους Ιουδαίους: διατήρηση των πατρίων ηθών και μετουσία πολιτικών δικαίων. Η τελευταία έκφραση πρέπει να σημαίνει ένα βαθμό πολιτικής και δικαστικής αυτονομίας, αφού αποτελούσε δικλείδα ασφαλείας (πεῖσμα εἰς ἀσφάλειαν) για την ιουδαϊκή κοινότητα. Η καταστροφή αυτής της πολιτείας θα αποτελούσε εξίσου μεγάλη απώλεια γι’ αυτούς όσο και η διάλυση των συναγωγών.
Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο η δικαιοδοσία για την απονομή της δικαιοσύνης ανήκε στο Ρωμαίο έπαρχο της Αιγύπτου. Ο έπαρχος περιόδευε στην επαρχία του (Αλεξάνδρεια, Πηλούσιο, Μέμφις) συνδυάζοντας την απονομή δικαιοσύνης με την επίβλεψη του διοικητικού έργου στις διάφορες περιοχές. Καθώς, όμως. η επαρχία ήταν πολύ μεγάλη για έναν άνθρωπο, στην πράξη μεγάλες δικαστικές αρμοδιότητες ακόμη και σε περιπτώσεις εγκλημάτων αφήνονταν σε τοπικούς αξιωματούχους. Η κατάσταση πε­ριπλεκόταν ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι, θεωρητικά τουλάχιστον, κάθε έθνος (Ρωμαίοι, Έλληνες, Αιγύπτιοι, Ιουδαίοι) έπρεπε να απολαμβάνει τους πατροπαράδοτους νόμους του. Στην πράξη, εντούτοις, οι αποφάσεις που εξέδιδαν οι τοπικοί αξιωματούχοι έπρεπε να ανταποκρίνονται στη ρωμαϊκή αντίληψη για το δίκαιο, ιδιαίτερα σε σοβαρές υποθέσεις. Ειδικά για τους Ιουδαίους θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οι αποφάσεις των δικαστηρίων στα οποία δίκαζαν οι ίδιοι οι Ιουδαίοι τους ομοφύλους τους συχνά θα αντέβαιναν προς το μωσαϊκό Νόμο. Όπως προκύπτει από τα γραπτά του Φίλωνα, ο γενικός κανόνας ήταν οι υποθέσεις με ιδιωτικό κυρίως χαρακτήρα να κρίνονται με βάση την ιουδαϊκή νομοθεσία, ενώ εκείνες που είχαν ένα χαρακτήρα απειλητικό για το σύνολο της κοινωνίας να δικάζονται κατά τα ρωμαϊκά ήθη. Έτσι, ο Νόμος ενώ είχε ισχύ σε μικρά ζητήματα, ετίθετο στο περιθώριο στα σοβαρότερα. Η πρακτική αυτή εκδηλωνόταν κυρίως με την εισαγωγή ελληνικών ή ρωμαϊκών νόμων στο ιουδαϊκό δίκαιο, παρά με την αλλοίωση των παλιών ιουδαϊκών νόμων. Ενδεχομένως η διαδικασία αυτή να δη­μιουργούσε δυσαρέσκειες ανάμεσα στους Ιουδαίους, οι οποίοι έβλεπαν γενιά με γενιά την υποκατάσταση της Τορά με δικαϊκές διατάξεις ελληνικής ή ρωμαϊκής έμπνευσης.
Συνοψίζοντας πρέπει να υποθέσουμε ότι εκείνες οι συνήθειες διατροφής και λατρείας που έδιναν το ιδιαίτερο στίγμα του ιουδαϊκού λαού κρατήθηκαν ευλαβικά από τους Ιουδαίους στο βαθμό που δεν ενοχλούσαν τον υπόλοιπο πληθυσμό. Τόσο οι Έλληνες όσο και οι Ρωμαίοι μπορεί να γελούσαν μ’ αυτές τις συνήθειες, αλλά έτειναν να τις σέβονται παραχωρώντας μια σχετική αυτονομία στους Ιουδαίους. Αντίθετα, διατάξεις και νόμοι, οι οποίοι έρχονταν σε αντίθεση με την γενικότερη τάση της αλεξανδρινής κοινωνίας για ομοιομορφία, παραμερίζονταν.


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…