Κυριακή, 26 Ιουλίου 2015

Κερκίδας ο Μεγαλοπολίτης: οι τρεις μορφές του έρωτα



Στο παρακάτω απόσπασμα από τους Μελιάμβους του Κερκίδα του Μεγαλοπολίτη ο ποιητής-φιλόσοφος αναφέρεται στο ζήτημα του έρωτα, παραφράζοντας στίχους του Ευριπίδη (εμπεριέχονται στα εισαγωγικά «»). Ο έρωτας, λέει ο Ευριπίδης, άλλοτε είναι ήρεμος και άλλοτε θυελλώδης, όπως ο άνεμος. Η πρώτη μορφή του έρωτα, που συνδυάζει την πειθώ και τη σωφροσύνη, είναι αυτή που πρέπει να προτιμά ο λογικός άνθρωπος. Αντίθετα ο άνθρωπος που σύρεται από την λαίλαπα του πόθου, καθοδηγούμενος από τη βία και τη μανία του πάθους, μόνο συμφορές και εκ των υστέρων μεταμέλεια φέρνει στον εαυτό του. Τελικά, μας λέει ο Κερκίδας, ο άνθρωπος που γνησίως εμπνέεται από την στάση ζωής των Κυνικών θα προτιμήσει μια τρίτη μορφή του έρωτα, που δεν αναφέρει ο Ευριπίδης, την πιο εύκολη και απλή, χωρίς δεσμεύσεις, μπελάδες και πάθη, τον αγοραίο έρωτα, χάρη στον οποίο με έναν οβολό νιώθεις ότι έγινες γαμπρός του Τυνδάρεω, έχοντας στον πλάι σου μια «Ωραία Ελένη» όποτε το επιθυμείς:
           

Παρασκευή, 24 Ιουλίου 2015

Κερκίδας ο Μεγαλοπολίτης: πώς πέθανε ο Διογένης ο Κυνικός


Ο Κερκίδας [1] υπήρξε ποιητής και φιλόσοφος από τη Μεγαλόπολη της Αρκαδίας, ο οποίος έζησε κατά πάσα πιθανότητα στη διάρκεια του 3ου αιώνα π.Χ. (290-220 π.Χ.).  Δεν πρέπει να συγχέεται με έναν άλλο Κερκίδα από τη Μεγαλόπολη, ο οποίος έζησε τον 4ο αιώνα π.Χ., αναφέρεται από το Δημοσθένη ως προδότης της πατρίδας του κατά την εποχή του Φιλίππου του Β΄ (Δημοσθ., Περί στεφ. 295) και κατακρίνεται από τον Πολύβιο (18.14). Ο Κερκίδας που μας απασχολεί εδώ ήταν οπαδός της κυνικής φιλοσοφίας και έμεινε γνωστός κυρίως ως συγγραφέας των Μελιάμβων (= λυρικοί ίαμβοι), σκωπτικών ποιημάτων γραμμένων σε μια μίξη ιαμβικών και μελικών μέτρων. Στους Μελιάμβους του ο Κερκίδας παρουσιάζεται ως ένας αυστηρός ηθικολόγος που επιτίθεται ενάντια στην αδικία των θεών, στην ακολασία, την απληστία, προειδοποιεί για τη διπλή, θετική και φθοροποιό, δύναμη του έρωτα κ.ο.κ. Η γλώσσα του είναι η λογοτεχνική δωρική διάλεκτος με πολλές καινούργιες λέξεις, προπάντων σύνθετα επίθετα. Ο Κερκίδας, όπως και άλλοι ομότεχνοί του κυνικοί, θεωρείται ότι άσκησε επίδραση στη ρωμαϊκή σάτιρα, όσον αφορά τη μορφή και το ήθος.
Φαίνεται ότι μια πτυχή της δραστηριότητάς του αφορούσε την πολιτική, καθώς αναφέρεται από το Στέφανο το Βυζάντιο (στο λήμμα Μεγάλη πόλις) ως επιφανής νομοθέτης, επειδή πήρε κατά πάσα πιθανότητα μέρος στην αναδιοργάνωση του πολιτεύματος της Μεγαλόπολης μετά την ανατροπή του τυράννου Λυδιάδα το 235 π.Χ. Φαίνεται ότι κατά το διάστημα της τυραννίδας διέμενε εκτός Μεγαλόπολης, πιθανώς στην Κρήτη, αφού ο Διογένης Λαέρτιος (6.76) τον αποκαλεί Μεγαλοπολίτη ή Κρήτα. Υπήρξε φίλος του Άρατου του Σικυώνιου, ο οποίος τον έστειλε το 226 π.Χ. στον Μακεδόνα βασιλιά Αντίγονο Δώσωνα, προκειμένου να ζητήσει την επέμβασή του υπέρ της Αχαϊκής Συμπολιτείας και εναντίον του βασιλιά της Σπάρτης Κλεομένη (Πολύβ. 2. 48). Το 222 π.Χ. υπήρξε αρχηγός 1000 Μεγαλοπολιτών στη μάχη της Σελλασίας (Πολύβ. 2.65).

Πέμπτη, 23 Ιουλίου 2015

Από το θηρίο στον άνθρωπο: μια φιλοσοφική θεώρηση της ανθρώπινης προόδου


Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι από χαμένο έργο του Αθηναίου τραγικού Μοσχίωνος (4ος ή 3ος αιώνας π.Χ.). Αναπτύσσεται η φιλοσοφική θεώρηση ότι το ανθρώπινο γένος βιώνει διαρκή πρόοδο από έναν πρωτόγονο τρόπο ζωής σε έναν πολιτισμένο. Στην αρχή ο άνθρωπος ζούσε σε σπηλιές, όπως τα θηρία, επιδιδόταν στον κανιβαλισμό, δεν γνώριζε από πόλεις και νόμους. Επικρατούσε η βία και το δίκαιο του ισχυρότερου. Η γεωργία (δημητριακά και άμπελος) ήταν άγνωστη. Σταδιακά ο άνθρωπος επινόησε όλα τα παραπάνω. Δίνονται τρεις πιθανοί λόγοι προόδου: ένας μυθικός-συμβολικός, η βοήθεια του Προμηθέα (=ανθρώπινη επινοητικότητα), και δύο επιστημονικοί, η ανάγκη και η φύση. Το χωρίο κλείνει με την καθιέρωση των ταφικών εθίμων: το πτώμα σκεπάζεται με χώμα, για να μην θυμίζει ότι κάποτε αποτελούσε την τροφή των ανθρώπων. Είναι έκδηλες οι απηχήσεις της προσωκρατικής φιλοσοφίας, της σοφιστικής πίστης στην ανθρώπινη πρόοδο, της ορφικής σκέψης (ρόλος του χρόνου, κανιβαλισμός και ωμοφαγία) και της τραγωδίας του 5ου αιώνα, ενώ η αναφορά στο άταφο πτώμα και τη σκόνη που σκορπίζεται τελετουργικά από πάνω του παραπέμπει στην Αντιγόνη του Σοφοκλή:

HAWTHORNE, TANGLEWOOD TALES/ ΕΙΚΟΝΕΣ MAXFIELD PARRISH


ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΝΥΜΦΕΣ

ΠΑΝΔΩΡΑ

ΑΤΛΑΣ

ΒΕΛΛΕΡΟΦΟΝΤΗΣ ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ ΤΗΣ ΠΕΙΡΗΝΗΣ

Τρίτη, 21 Ιουλίου 2015

τί ἐστιν ἀγαθόν: η ειρήνη ως το ύψιστο αγαθό


οἱ φιλόσοφοι ζητοῦσιν͵ ὡς ἀκήκοα͵
περὶ τοῦτό τ΄ αὐτοῖς πολὺς ἀναλοῦται χρόνος͵
τί ἐστιν ἀγαθόν͵ κοὐδὲ εἷς εὕρηκέ πω
τί ἐστιν. ἀρετὴν καὶ φρόνησίν φασι͵ καὶ
λέγουσι πάντα μᾶλλον ἢ τί τἀγαθόν.
ἐν ἀγρῷ διατρίβων τήν τε γῆν σκάπτων ἐγὼ
νῦν εὗρον· εἰρήνη ΄στίν· ὦ Ζεῦ φίλτατε͵
τῆς ἐπαφροδίτου καὶ φιλανθρώπου θεοῦ.
γάμους͵ ἑορτάς͵ συγγενεῖς͵ παῖδας͵ φίλους͵
πλοῦτον͵ ὑγίειαν͵ σῖτον͵ οἶνον͵ ἡδονὴν
αὕτη δίδωσι· ταῦτα πάντ΄ ἂν ἐκλίπῃ͵
τέθνηκε κοινῇ πᾶς ὁ τῶν ζώντων βίος.

Οι φιλόσοφοι αναζητούν, καθώς ακούω,
και χρόνο ξοδεύουνε πολύ γι’ αυτό το θέμα:
τι είναι το αγαθό∙ κι ούτε ένας τους ακόμη δεν το βρήκε
τι είναι. Λένε πως είναι η αρετή κι η φρόνηση
και γενικά μιλάνε μάλλον για όλα τ’ άλλα παρά για τ’ αγαθού τη φύση.
Εγώ στα χωράφια ζώντας και σκάβοντας τη γη
τώρα το βρήκα: η ειρήνη είναι, Δία φίλτατε,
η λατρευτή, φιλάνθρωπη θεά.
Γάμους, γιορτές, συγγενείς, παιδιά, φίλους,
πλούτο, υγεία, σίτο, οίνο, ηδονή
αυτή τα δίνει. Όλα ετούτα αν χαθούν,
ολάκερος των ζωντανών ο βίος αφανίζεται.

Κυριακή, 19 Ιουλίου 2015

Τρισμακάρια πάντα καὶ τρισόλβια τὰ θηρία: η ευτυχισμένη ζωή των ζώων και η ανθρώπινη δυστυχία (Φιλήμων)


Στο παρακάτω απόσπασμα από χαμένη κωμωδία του Φιλήμονα αναπτύσσεται η φιλοσοφική άποψη ότι τα ζώα είναι τα μόνα πραγματικά ευτυχισμένα πλάσματα, αφού οδηγός στη συμπεριφορά τους είναι η ίδια τους η φύση, επομένως δεν έχουν ηθικά διλήμματα ή τύψεις. Αντίθετα οι άνθρωποι ζουν μια δυστυχισμένη ζωή, αφού έχουν επινοήσει για τον εαυτό τους συμβάσεις, τιμωρίες, νόμους, κανόνες, στους οποίους υπακούν ως δούλοι. Μέσα σ' αυτή τη δυστυχία ο μόνος τρόπος επιβίωσης για για τον άνθρωπο είναι να επινοεί διαρκώς προσχήματα και δικαιολογίες για το κακό που ο ίδιος έχει ορίσει για τον εαυτό του:

ὦ τρισμακάρια πάντα καὶ τρισόλβια
τὰ θηρί΄͵ οἷς οὐκ ἔστι περὶ τούτων λόγος·
οὔτ΄ εἰς ἔλεγχον οὐδὲν αὐτῶν ἔρχεται͵
οὔτ΄ ἄλλο τοιοῦτ΄ οὐδέν ἐστ΄ αὐτοῖς κακὸν
ἐπακτόν͵ ἣν δ΄ ἂν εἰσενέγκηται φύσιν
ἕκαστον͵ εὐθὺς καὶ νόμον ταύτην ἔχει.
ἡμεῖς δ΄ ἀβίωτον ζῶμεν ἅνθρωποι βίον·
δουλεύομεν δόξαισιν͵ εὑρόντες νόμους͵
προγόνοισιν͵ ἐγγόνοισιν. οὐκ ἔστ΄ ἀποτυχεῖν
κακοῦ͵ πρόφασιν δ΄ ἀεί τιν΄ ἐξευρίσκομεν.

Τρισμακάριστα και τρισευτυχισμένα όλα
τα θηρία, που λογική δεν έχουνε σε τούτα τα ζητήματα,
ούτε και τίποτα έρχεται να τα ελέγξει,
ούτ’ άλλη παρόμοια συμφορά τους βρίσκει
αλλότρια, μα όποια φύση υπάρχει στο καθένα
εντός του, ευθύς αυτήν για νόμο του την έχει.
Ενώ εμείς οι άνθρωποι ζούμε ένα βίο αβίωτο.
Είμαστε δούλοι σε ιδέες, αφού βρήκαμε νόμους,
δούλοι και σε προγόνους κι απογόνους. Το να ξεφύγουμε
απ’ το κακό είναι αδύνατο, μα πάντα επινοούμε κάποια δικαιολογία.


Πέμπτη, 16 Ιουλίου 2015

Ἀνὴρ δίκαιός ἐστιν οὐχ ὁ μὴ ἀδικῶν: ο αληθινά δίκαιος άνθρωπος κατά τον Φιλήμονα


ἀνὴρ δίκαιός ἐστιν οὐχ μὴ ἀδικῶν͵
ἀλλ΄ ὅστις ἀδικεῖν δυνάμενος μὴ βούλεται·
οὐδ΄ ὃς τὰ μικρὰ λαμβάνειν ἀπέσχετο͵
ἀλλ΄ ὃς τὰ μεγάλα καρτερεῖ μὴ λαμβάνων͵
ἔχειν δυνάμενος καὶ κρατεῖν ἀζημίως·
οὐδ΄ ὅς γε ταῦτα πάντα διατηρεῖ μόνον͵
ἀλλ΄ ὅστις ἄδολον γνησίαν τ΄ ἔχων φύσιν
εἶναι δίκαιος κοὐ δοκεῖν εἶναι θέλει.

Δίκαιος άνθρωπος δεν είναι αυτός που δεν αδικεί,
αλλ΄ όποιος, ενώ μπορεί ν’ αδικήσει, δεν το θέλει.
Δίκαιος δεν είναι εκείνος που αποφεύγει να παίρνει τα μικρά,
αλλ’ όποιος υπομένει να μην παίρνει τα μεγάλα,
ενώ μπορεί να τα ’χει και να τα αποκτήσει ατιμώρητος.
Πάνω απ’ όλα δίκαιος δεν είναι εκείνος που μόνο κάνει όλα αυτά,
αλλ’ όποιος άδολη και γνήσια έχοντας φύση
θέλει να είναι δίκαιος κι όχι να φαίνεται πως είναι.


HAWTHORNE, TANGLEWOOD TALES, ΕΙΚΟΝΕΣ EDMUND DULAC

ΤΙΦΥΣ ΚΑΙ ΑΡΓΩ

ΜΗΔΕΙΑ

Ο ΑΙΓΕΑΣ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΑ ΤΟΝ ΘΗΣΕΑ

ΘΗΣΕΑΣ ΚΑΙ ΑΡΙΑΔΝΗ

Παρασκευή, 10 Ιουλίου 2015

Ένα επίκαιρο μήνυμα από τον αρχαίο κόσμο για την δουλεία


Σ’ αυτό το εξαίρετο απόσπασμα του Φιλήμονα έχουμε, μέσω της φωνής ενός δούλου, ένα δυνατό κήρυγμα εναντίον της υπόθεσης ότι κάποιοι είναι εκ φύσεως προορισμένοι να γίνουν δούλοι. Οι περιστάσεις της ζωής (τύχη) και η πλεονεξία ορισμένων ανθρώπων σε βάρος των συνανθρώπων τους μετατρέπει κάποιους άτυχους ανθρώπους σε δούλους. Ένα θαυμάσιο μήνυμα κρύβεται εδώ, επίκαιρο όσο ποτέ στις μέρες μας που ολόκληροι λαοί επιχειρείται να φανούν κατώτεροι και να μετατραπούν με οικονομικά ή άλλα μέσα σε δούλους:

κἂν δοῦλος ᾖ τις͵ σάρκα τὴν αὐτὴν ἔχει·
φύσει γὰρ οὐδεὶς δοῦλος ἐγενήθη ποτέ
ἀπὸ τοῦ πάλαι πλάσαντος ἀνθρώπων γένος.
ἴσην δὲ πάντων διάθεσιν τοῦ σώματος
ἐποίησεν οὗτος ὡς ἐλευθέρου γένους.
ἐλευθέρους ἐποίησε πάντας τῇ φύσει͵
δοῦλον δὲ μετεποίησεν ἡ πλεονεξία.
ἡ δ΄ αὖ τύχη τὸ σῶμα κατεδουλώσατο.

Ακόμη κι αν κανένας είναι δούλος, την ίδια σάρκα έχει.
Από τη φύση κανείς ποτέ του δούλος δεν γεννήθηκε
από Αυτόν που έπλασε παλιά τ’ ανθρώπινο το γένος.
Του σώματος την διάπλαση ισότιμη την έφτιαξε
εκείνος για όλους, καθώς ταιριάζει σε γένος που ’ναι ελεύθερο.
Εκ φύσεως μας έφτιαξε όλους μας ελεύθερους
μα η αχορτασιά δημιούργησε τον δούλο.
Η τύχη πάλι το σώμα υποδούλωσε.


Δευτέρα, 6 Ιουλίου 2015

"Αν τα δάκρυα στις συμφορές μας ήταν φάρμακο": η άποψη ενός δούλου για τον θρήνο


Από τη χαμένη κωμωδία Σάρδιος του Φιλήμονα προέρχεται το παρακάτω απόσπασμα, με το οποίο κάποιος δούλος προσπαθεί να πείσει το αφεντικό του να μην κλαίει, αναπτύσσοντας μια μισοαστεία, μισοσοβαρή θεωρία για την αξία του πόνου και της θλίψης. Η απογοήτευση του αφεντικού ίσως να είναι ερωτική:

εἰ τὰ δάκρυ΄ ἡμῖν τῶν κακῶν ἦν φάρμακον͵
ἀεί θ΄ κλαύσας τοῦ πονεῖν ἐπαύετο͵
ἠλλαττόμεσθ΄ ἂν δάκρυα δόντες χρυσίον·
νῦν δ΄ οὐ προσέχει τὰ πράγματ΄ οὐδ΄ ἀποβλέπει
εἰς ταῦτα͵ δέσποτ΄͵ ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ὁδόν͵
ἐάν τε κλάῃς ἄν τε μή͵ πορεύεται.
τί οὖν ποιεῖς πλέον; Α. οὐδέν· λύπη δ΄ ἔχει
ὥσπερ τὰ δένδρα τοῦτο καρπὸν τὸ δάκρυον.

HAWTHORNE, TANGLEWOOD TALES, ΕΙΚΟΝΕΣ MILO WINTER

ΘΗΣΕΑΣ

ΜΗΔΕΙΑ


Ο ΘΗΣΕΑΣ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

H γνώμη του Μεγάλου Αλεξάνδρου για τον Ησίοδο



Δίων ο Χρυσόστομος, Λόγοι 2.8
«Για τον Ησίοδο, Αλέξανδρε», είπε (ο Φίλιππος), «κρίνεις ότι δεν αξίζει και πολλά ως ποιητής;»
«Εγώ τουλάχιστον όχι. Το εντελώς αντίθετο. Αλλά ίσως δεν είναι κατάλληλος για βασιλείς και στρατηγούς.
«Για ποιους είναι λοιπόν κατάλληλος;»
Ο Αλέξανδρος γέλασε και είπε: «Για τους ποιμένες, τους μαραγκούς και τους γεωργούς. Γιατί λέει ότι οι ποιμένες είναι αγαπητοί στις Μούσες (βλ. όμως Θεογονία 26), συμβουλεύει τους μαραγκούς με μεγάλη δεξιότητα για το πόσο μεγάλο πρέπει να κόψουν τον άξονα (Έργα και ημ. 424-425) και τους γεωργούς για το πότε πρέπει να κάνουν αρχή στο πιθάρι» (Έργα και ημ. 814-815).


Σάββατο, 4 Ιουλίου 2015

HAWTHORNE, WONDER BOOK, ΕΙΚΟΝΕΣ ARTHUR RACHAM


ΔΑΝΑΗ ΚΑΙ ΠΕΡΣΕΑΣ

Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΠΑΝΔΩΡΑ

Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΠΑΝΔΩΡΑ 

Η ΠΑΝΔΩΡΑ ΣΚΟΡΠΙΖΕΙ ΤΟ ΚΑΚΟ

"Ο θεός είναι δούλος της ανάγκης": η ιεραρχία των όντων στον Φιλήμονα


Στο παρακάτω απόσπασμα από την χαμένη κωμωδία Θηβαίοι του Φιλήμονα[i] εκτίθεται μια ενδιαφέρουσα φιλοσοφική άποψη για τον τρόπο λειτουργίας της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά και της φύσης: κάθε άνθρωπος ως κοινωνικό ον ανήκει σε μια ιεραρχία, όντας ανώτερος από κάποιους άλλους και κατώτερος από άλλους. Ακόμη και οι βασιλείς υπακούν στους θεούς. Τελικά η αρχή της υποταγής του κατώτερου στο ανώτερο ανάγεται σε κοσμική αρχή, αφού ακόμη και οι θεοί υποτάσσονται στην ανάγκη. Δεν ξέρουμε ποιο είναι το πρόσωπο που μιλά, αφού το απόσπασμα προέρχεται από τον Στοβαίο, αποκομμένο από συμφραζόμενα. Θα μπορούσε να πρόκειται για κάποιον δούλο, αλλά εξίσου πιθανό είναι να πρόκειται για μια γυναίκα που εκφράζει τη δυσφορία της για το καθεστώς της κυριείας, όπως συμβαίνει με την Παμφίλη στους Επιτρέποντες του Μενάνδρου:

ἐμοῦ γάρ ἐστι κύριος μὲν εἷς ἀνήρ͵
τούτων δὲ καὶ σοῦ μυρίων τ΄ ἄλλων νόμος͵
ἑτέρων τύραννος͵ τῶν τυραννούντων φόβος·
δοῦλοι βασιλέων εἰσίν͵ ὁ βασιλεὺς θεῶν͵
ὁ θεὸς ἀνάγκης. πάντα δ΄͵ ἂν σκοπῇς͵ ὅλως
ἑτέρων πέφυκεν ἥττον΄͵ ὧν δὲ μείζονα.
τούτοις ἀνάγκη ταῦτα δουλεύειν ἀεί.

Εμένα κύριός μου είναι ένας άνδρας,
δικός σου κύριος όμως και ετούτων και αναρίθμητων άλλων είναι ο νόμος.
Άλλους τους εξουσιάζει κάποιος τύραννος, τους τυράννους τους εξουσιάζει ο φόβος.
Άλλοι είναι δούλοι σε βασιλιάδες, οι βασιλείς είναι δούλοι των θεών,
ο θεός είναι δούλος της ανάγκης. Όλα γενικά, αν εξετάσεις το ζήτημα,
είναι εκ φύσεως κατώτερα από κάποια άλλα κι από άλλα ανώτερα.
Και αναγκαστικά τα κατώτερα πρέπει να υποτάσσονται αιώνια στα ανώτερά τους.


[i] Ο Φιλήμων (362-262 π.Χ.) υπήρξε λίγο αρχαιότερος σύγχρονος του Μενάνδρου. Αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από την παλαιότερη κωμωδία στην νέα κωμωδία που εκπροσωπεί στην πληρότητά της ο Μένανδρος.