Αναρτήσεις

Προβολή αναρτήσεων από Σεπτέμβριος, 2014

Αριστοτέλης: ο άνθρωπος ως "πολιτικό ζώο"

Εικόνα
Στην κλασική πολιτική πραγματεία του, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο (Πολιτικά, 1253a). Παρά την αυστηρά προσδιορισμένη ορολογία του Αριστοτέλη, η φράση αυτή είναι σήμερα μια διφορούμενη δήλωση, ακριβώς επειδή η σύγχρονη κατανόηση της «πολιτικής» και της «φύσης» είναι αντίθετες με εκείνες του Αριστοτέλη και της ελληνικής πολιτικής κοινότητας της κλασικής Αθήνας. Για εμάς τους συγχρόνους ένα «πολιτικό ζώο» είναι συχνά σκληρό, ιδιοτελές ή αναξιόπιστο. Αν είμαστε πολιτικά ζώα από τη φύση, είμαστε απασχολημένοι μόνο με το ατομικό κέρδος έχουμε άγνοια της δικαιοσύνης και της αμεροληψίας. 

Ωστόσο, η αριστοτελική αντίληψη για την ανθρώπινη φύση και την πολιτική βρίσκεται σε αντιδιαστολή με τις μοντέρνες αντιλήψεις. Για τον Αριστοτέλη, κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα στοχεύει θεμελιωδώς σε κάποιο «αγαθό» (Ηθικά Νικομάχεια, 1094a). Επιπλέον, επειδή «κάθε κοινότητα έχει συσταθεί με σκοπό κάποιο αγαθό ... το κράτος ή η πολιτική κοινότητα, που είναι η υψηλ…

Αισχύλος: ο διδάσκαλος της δημοκρατίας

Εικόνα
Ο Αισχύλος γεννήθηκε στα 525/4 π.Χ. στην Ελευσίνα από αριστοκρατική οικογένεια, συνεπώς ως νέος γνώρισε και την τυραννίδα της οικογένειας των Πεισιστρατιδών, αλλά και την ιστορικής σημασίας ανάδυση της νέας δημοκρατικής πολιτικής τάξης στην Αθήνα υπό την καθοδήγηση του Κλεισθένη. Σύμφωνα με τη Σούδα (λήμμα Πρατίνας) ο Αισχύλος διαγωνίστηκε για πρώτη φορά στο θέατρο κατά την 70η Ολυμπιάδα (499-496 π.Χ.) έχοντας ως αντιπάλους τον Πρατίνα και το Χοιρίλο. Την πρώτη του νίκη, ωστόσο, θα την κερδίσει σε αρκετά μεγάλη ηλικία, στα Μεγάλα Διονύσια του 484 π.Χ. (Πάριο μάρμαρο 50).  Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι ίσως να μην είναι τυχαίο το γεγονός ότι η πρώτη αυτή νίκη κερδήθηκε ακριβώς τη δεκαετία που σημειώνεται η πρώτη μεγάλη ακμή της πολιτικής σταδιοδρομίας του Θεμιστοκλή.[1]
            O Αισχύλος έζησε από κοντά τις δυσκολίες, αλλά και τον τελικό θρίαμβο των Ελλήνων στους Περσικούς Πολέμους. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι έλαβε μέρος στη μάχη του Μαραθώνα και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, ενώ είναι…

Εμπεδοκλής: ο φιλόσοφος και ο μάγος

Εικόνα
Ο Εμπεδοκλής αποτελεί μια από τις σημαντικότερες μορφές της προσωκρατικής φιλοσοφίας, ένας πραγματικός πρωτοπόρος της σκέψης και του αρχαίου ελληνικού στοχασμού. Μάλιστα, στην περίπτωσή του, και σε αντίθεση με άλλους Προσωκρατικούς, είμαστε στην ευτυχή θέση να έχουμε στη διάθεσή μας ένα πλήθος αυθεντικών στίχων του φιλοσόφου και όχι απλώς έμμεσες πηγές και πληροφορίες από δεύτερο χέρι.
            Φαίνεται ότι ο Εμπεδοκλής έζησε μεταξύ του 495 και 435 π.Χ., δηλαδή η ζωή και η δράση του πέφτει στην εποχή της μεγαλύτερης ώρας του ελληνικού πολιτισμού, στην κλασική περίοδο. Γεννήθηκε στον Ακράγαντα της Μεγάλης Ελλάδας, υπήρξε δηλαδή γνήσιο τέκνο του Ελληνισμού της Δύσης, ο οποίος κυριαρχούνταν από την πνευματική παράδοση των Πυθαγορείων και του Παρμενίδη. Από τους Πυθαγορείους φαίνεται ότι κληρονόμησε μια τάση ενασχόλησης με την πολιτική καθώς μια ροπή συνένωσης της επιστήμης με το υπερφυσικό και τη μαγεία. Ιδιαίτερα κληρονόμησε απ’ αυτούς το δόγμα της μετεμψύχωσης, όπως γίνεται φανερό απ…

"Πατέρας και μητέρα του εαυτού του": η ενότητα της γεννητικής δύναμης του ύψιστου Θεού στον Ερμητισμό και τον Ορφισμό

Εικόνα
[Λακτάντιος, Div. Inst. 4.8.4-5] Εκτός και αν τυχόν φανταστούμε, όπως πίστευε ο Ορφέας, ότι ο Θεός είναι και αρσενικός και θηλυκός, επειδή αλλιώς δεν θα μπορούσε να γεννήσει, αν δεν είχε τη δύναμη και των δύο φύλων, ωσάν ο Θεός να συνουσιάστηκε με τον ίδιο του τον εαυτό και χωρίς μια τέτοια συνουσία δεν θα μπορούσε να τεκνοποιήσει. Αλλά και ο Ερμής είχε την ίδια άποψη, όταν αποκαλεί τον Θεό «αυτοπάτορα» και «αυτομήτορα».
ΕρμηνείαΤο κείμενο υποδεικνύει την υπόγεια αλληλεπίδραση των διάφορων μυστικιστικών παραδόσεων της αρχαιότητας: ο Ορφέας και ο Ερμής συναναφέρονται εδώ, όντας και οι δύο μέγιστοι μυσταγωγοί, θεμελιωτές αντίστοιχα του Ορφισμού και του Ερμητισμού, ενώ πρέπει να σημειωθεί ότι και οι ιδέες των Γνωστικών είναι παρόμοιες. Το ορφικό κείμενο που υπονοείται ως πηγή είναι πιθανότατα ο ορφικός ύμνος στο Δία που μνημονεύει ο Αριστοτέλης (421a27-b7). Η ιδέα της ανδρογυνίας του ύψιστου Θεού διατυπώνεται ήδη σε μια από τις σημαντικότερες ερμητικές πραγματείες, τον Ποιμάνδρη (1.9). Οι…

Η επιθανάτια εξωσωματική εμπειρία του Κλεώνυμου του Αθηναίου

Εικόνα
Ας δούμε μια περίπτωση επιθανάτιας εξωσωματικής εμπειρίας, της οποίας η σημασία έγκειται στο ότι αφορά έναν μορφωμένο Έλληνα και στο ότι προέρχεται από την καρδιά του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, την Αθήνα. Καταγράφηκε από τον ιστορικό Κλέαρχο, μαθητή του ίδιου του Αριστοτέλη και «έναν από τους πρώτους σε αξία μεταξύ των φιλοσόφων της Περιπατητικής Σχολής», όπως σημειώνει ο Ιώσηπος. Επειδή το έργο του Κλεάρχου χάθηκε, η ιστορία σώζεται σε χωρίο του Πρόκλου (υπόμνημα στην Πολιτεία του Πλάτωνος ΙΙ, 113, 19 Kroll):        «…πολλοί φάνηκε ότι πέθαναν και θάφτηκαν μέσα σε μνήματα, αλλά αναβίωσαν και παρουσιάστηκαν άλλοι να κάθονται μέσα στους τάφους και άλλοι να στέκονται όρθιοι στο πλάι. Αυτό ακριβώς ιστορείται και για κάποιους αρχαίους, όπως ο Αριστέας ο Προκοννήσιος, ο Ερμότιμος ο Κλαζομένιος, ο Επιμενίδης ο Κρης, δηλαδή ότι μετά θάνατον εμφανίστηκαν στους ζωντανούς. Και γιατί να λέει κανείς πολλά; Όταν ακόμη και ό ίδιος ο Κλέαρχος, ο μαθητής του Αριστοτέλη, μας έχει παραδώσει, πρώτος …

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Εικόνα
Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Matar Kubileya-Η Ορεινή Μεγάλη Μητέρα Κυβέλη

Εικόνα
             Η αλληλεπίδραση μεταξύ των θρησκευτικών παραδόσεων της αρχαιότητας στην περιοχή της Μεσογείου φτάνει ορισμένες φορές ακόμη και πριν από την Εποχή του Χαλκού (3000-1200 π.Χ.). Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Κυβέλης, της Ορείας Μητρός (=Ορεινή Μητέρα) κατά τους  Έλληνες, της MagnaMater (=Μεγάλη Μητέρα) κατά τους Λατίνους. Η θεά, στη μορφή που είναι περισσότερο γνωστή, προέρχεται από τη Φρυγία. Η πόλη της, ο Πεσσινούς, διοικούνταν από ένα θεοκρατικό καθεστώς ακόμη και στη ρωμαϊκή εποχή. Οι ιερείς της ήταν ευνούχοι, οι οποίοι μυούνταν στη λατρεία της μέσω του αυτοευνουχισμού. Φρυγικές επιγραφές την αποκαλούν Matar (Μητέρα) και μερικές φορές προσθέτουν το επίθετο kubileya, το οποίο οι αρχαίοι συγγραφείς το συνδέουν με τη φρυγική λέξη για το βουνό. Η θεά κατέφτασε στην Ελλάδα τον 8ο ή 7ο αιώνα π.Χ., πρώτα στα ανατολικά νησιά του Αιγαίου και αργότερα μέχρι την Κάτω Ιταλία. Οι Έλληνες την ονόμαζαν Ορεία Μήτηρ, μεταφράζοντας κατά λέξη το φρυγικό της όνομα (MatarKubileya), αλ…

Ὡς εἰσίν ἤ ὡς οὐκ εἰσίν: ο Πρωταγόρας και οι θεοί

Εικόνα
      Μια από τις διασημότερες φιλοσοφικές ρήσεις της αρχαιότητας ανήκει στον Σοφιστή Πρωταγόρα και σχετίζεται με το ζήτημα των θεών (απ. Β 4 DK):
ὁ μὲν γὰρ Δημοκρίτου γεγονὼς ἑταῖρος ὁ Πρωταγόρας ἄθεον ἐκτήσατο δόξαν· λέγεται γοῦν τοιᾶιδε κεχρῆσθαι εἰσβολῆι ἐν τῶι Περὶ θεῶν συγγράμματι· «περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι͵ οὔθ΄ ὡς εἰσὶν οὔθ΄ ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ΄ ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι ἥ τ΄ ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὢν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου».
Γιατί ο σύντροφος του Δημόκριτου, ο Πρωταγόρας, απέκτησε τη φήμη άθεου. Λέγεται, δηλαδή, ότι ξεκινά με τον εξής πρόλογο στο Περί θεών σύγγραμμά του: «Όσον αφορά τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ότι υπάρχουν ή ότι δεν υπάρχουν, ούτε ποια είναι η μορφή τους. Γιατί αυτά που εμποδίζουν τη γνώση είναι πολλά: η δυσκολία κατανόησης του θέματος και η συντομία της ανθρώπινης ζωής».
Το απόσπασμα είναι ενδιαφέρον από πολλές απόψεις, ενώ η μετάφρασή του εδώ εμπεριέχει πολλές έμμεσες φιλοσοφικές παραδοχές. Στο χωρίο γίνεται προσπάθεια να ενταχθεί ο Πρωταγ…

Η προελληνική καταγωγή του ονόματος του Οδυσσέα

Εικόνα
Το όνομα του θρυλικού ήρωα του έπους θεωρείται γενικά ότι έχει προελληνική προέλευση, ανήκει δηλαδή στο γλωσσικό υπόστρωμα των λαών που αφομοίωσαν με την πάροδο του χρόνου οι Έλληνες. Η προσπάθεια ετυμολογίας από το ὀδύσσομαι (= ο Μισητός) αποτελεί λαϊκή παρετυμολογία Η προελληνική προέλευση του ονόματος καθίσταται ολοφάνερη από την ποικιλία με την οποία εμφανίζεται το όνομα στην Ελληνική, αποτέλεσμα της προσπάθειας των Ελλήνων να αποδώσουν τους φθόγγους μιας ξένης γλώσσας. Έτσι βρίσκουμε τους τύπους Οδυσ(σ)εύς με δέλτα, και Ολυτ(τ)εύς, Ολυσ(σ)εύς, Ολισεύς, Ωλυσσεύς, Ουλίξης, Ουλιξεύς, λατινικά Ulixes, ετρουσκικά Utuse. Βλέπουμε μια εναλλαγή μεταξύ δ και λ (ο ετρουσκικός τύπος Utuse είναι δάνειο από κάποια ελληνική διάλεκτο με δ, ο λατινικός τύπος είναι δάνειο από κάποια δυτική ελληνική διάλεκτο με λ), γεγονός που μπορεί να αποδοθεί στην προφορά του προελληνικού φθόγγου ως κάτι μεταξύ δ και λ. Η εναλλαγή αυτή εμφανίζεται και σε άλλες λέξεις προελληνικής καταγωγής. Πβ. το κλασικό παράδ…

Όψεις του ιερού δέντρου στην αρχαιότητα

Εικόνα
   Η προϊστορική λατρεία των δέντρων περιορίστηκε κατά την ιστορική εποχή μέσω της σύνδεσης των δέντρων με τις διάφορες θεότητες του ελληνικού πανθέου. Μ' αυτό τον τρόπο το ιερό δέντρο γινόταν πια αντιληπτό ως σύμβολο του εκάστοτε θεού και το βάρος της λατρείας μετατοπίστηκε στην ίδια τη θεότητα. Ωστόσο, όπως θα δούμε παρακάτω, όψεις της αρχαίας κατάστασης διατηρήθηκαν στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση. 
    Διαφορετικά είδη δέντρων φαίνεται ότι είχαν ποικίλες λατρευτικές σημασίες. Το αμετάβλητο φύλλωμα των αειθαλών δένδρων ήταν για τον αρχαίο άνθρωπο σύμβολο της συνεχούς αναγεννητικής δύναμης της Φύσης. Ο κύκλος των εποχών, από την άλλη πλευρά, που εκπροσωπεί την εναλλασσόμενη καταστολή και απελευθέρωση της δυναμικής ισχύος της ζωής, συμβολίζεται με τα φυλλοβόλα δέντρα, ειδικά με τις λεύκες. Η συκιά θεωρήθηκε ως ένα από τα ιερά δέντρα του Διονύσου, ο οποίος πιστευόταν ότι την χάρισε στην ανθρωπότητα. Λόγω αυτής της ιδιότητας τού απονεμήθηκε το επίθετο Συκίτης στη Λακωνία. Το τρίλοβο …