Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Όψεις του ιερού δέντρου στην αρχαιότητα




   Η προϊστορική λατρεία των δέντρων περιορίστηκε κατά την ιστορική εποχή μέσω της σύνδεσης των δέντρων με τις διάφορες θεότητες του ελληνικού πανθέου. Μ' αυτό τον τρόπο το ιερό δέντρο γινόταν πια αντιληπτό ως σύμβολο του εκάστοτε θεού και το βάρος της λατρείας μετατοπίστηκε στην ίδια τη θεότητα. Ωστόσο, όπως θα δούμε παρακάτω, όψεις της αρχαίας κατάστασης διατηρήθηκαν στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση. 

    Διαφορετικά είδη δέντρων φαίνεται ότι είχαν ποικίλες λατρευτικές σημασίες. Το αμετάβλητο φύλλωμα των αειθαλών δένδρων ήταν για τον αρχαίο άνθρωπο σύμβολο της συνεχούς αναγεννητικής δύναμης της Φύσης. Ο κύκλος των εποχών, από την άλλη πλευρά, που εκπροσωπεί την εναλλασσόμενη καταστολή και απελευθέρωση της δυναμικής ισχύος της ζωής, συμβολίζεται με τα φυλλοβόλα δέντρα, ειδικά με τις λεύκες. Η συκιά θεωρήθηκε ως ένα από τα ιερά δέντρα του Διονύσου, ο οποίος πιστευόταν ότι την χάρισε στην ανθρωπότητα. Λόγω αυτής της ιδιότητας τού απονεμήθηκε το επίθετο Συκίτης στη Λακωνία. Το τρίλοβο φύλλο της συκιάς και το ιδιόμορφο σχήμα του καρπού της, που μοιάζει με τα γυναικεία αναπαραγωγικά όργανα, αναγνωρίστηκαν ως εκπρόσωποι των δύο μεγαλύτερων δυνάμεων στο σύμπαν -των αρσενικών και θηλυκών δυνάμεων αναπαραγωγής. Το πεύκο και το κουκουνάρι του, πάλι, θεωρήθηκε σύμβολο της γονιμότητας που σχετίζεται με τις χθόνιες δυνάμεις και πιστευόταν ότι είναι σε θέση να θρέψει και να συντηρήσει έναν άνθρωπο μετά το θάνατο. Το κυπαρίσσι, με το ευδιάκριτα φαλλικό σχήμα του, συνδέθηκε επίσης με το θάνατο, αλλά και με την Αφροδίτη κατά την κλασική περίοδο. Ξύλο από αυτό το δέντρο κοσμούσε την είσοδο στο ναό της στην Έφεσο. Η βελανιδιά είχε ιδιαίτερη σημασία ως χαρακτηριστικό δέντρο της ύψιστης αρσενικής θεότητας του ουρανού, του Δία. Θεωρήθηκε επίσης ιερό δέντρο και της ελληνικής θεάς των δημητριακών και της γονιμότητας της γης, της Δήμητρας. Μπαίνουμε στον πειρασμό να κάνουμε εικασίες σχετικά με τη δυνατότητα μιας σχέσης μεταξύ της Δήμητρας και της θεάς της βελανιδιάς, της Διώνης, συζύγου του Δία στο μαντείο της Δωδώνης. Η Διώνη μπορεί να ήταν ο μοναδικός κάτοικος αυτού του κέντρου λατρείας πριν από την έλευση του Δία.
        

    Υπάρχουν πολλές άλλες αναφορές σε ιερά δέντρα στις ελληνικές πηγές. Ο Απόλλωνας ήταν, φυσικά, ο θεός της δάφνης, ένα δέντρο που μερικές φορές επίσης συνδέεται με την δίδυμη αδελφή του, την Άρτεμη. Εκείνη, πάνω απ' όλες τις Ολύμπιες θεότητες, είναι η θεά που εξαιρετικά συχνά συνδέεται με τη λατρεία δέντρων στις διάφορες μορφές της στον ελληνικό κόσμο. Λατρευτικά επίθετά της συχνά αναφέρονται σ' αυτήν ως θεά ορισμένων ειδών δένδρων.[1] Η Αθηνά, επίσης, συνδέεται στενά με το ιερό δέντρο, την ελιά. Ο Παυσανίας επισημαίνει την αδυναμία παράθεσης όλων των ιερών δέντρων και δασών στην Ελλάδα κατά την εποχή του. Προφανώς, ο αριθμός πρέπει να ήταν ακόμη μεγαλύτερος στα προϊστορικά και πρώιμα κλασικά χρόνια, όταν κάθε πηγή και άλσος είχε τη δική νύμφη ή πνεύμα. Στενά δεμένο με τη λατρεία του δέντρου είναι το μοτίβο της ιερής πηγής. Το νερό είναι φυσικά συνδεδεμένο με τη γονιμότητα στη θρησκευτική εικονοποιΐα και συχνά συναντάμε στον ελληνικό κόσμο αναφορές σε ένα ιερό δένδρο ή άλσος σε συνδυασμό με μια ιερή πηγή νερού. Η ιερή ελιά της Αθηνάς μαζί με την πηγή του Ποσειδώνα στην Ακρόπολη των Αθηνών είναι ένα παράδειγμα του συνδυασμού των δύο στοιχείων. Πολλές περιοχές όπου λατρευόταν το ιερό δέντρο διατήρησαν τη σύνδεση με την ιερή πηγή. Ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς πράγματι λέγεται ότι είχε μια πηγή να τρέχει μέσα από αυτόν, ενώ η βελανιδιά στη Δωδώνη συνδεόταν επίσης με μια ιερή πηγή νερού.

       Μια επέκταση της λατρείας του δέντρου εμφανίζεται με το βρέτας ενός θεού. Αυτό ήταν μια ακατέργαστη εικόνα ή σανίδα που εκπροσωπεί τη θεότητα στην οποία το δέντρο ήταν αφιερωμένο. Ανήκει σε μια φάση της ελληνικής θρησκείας που προηγείται της ανθρωπομορφικής απεικόνισης των θεών, όπως την γνωρίζουμε από τα πιο εξελιγμένα λατρευτικά αγάλματα της κλασικής και ελληνιστικής περιόδου. Το βρέτας ήταν συχνά διαμορφωμένο από το ξύλο του ιερού δέντρου του θεού και περιστασιακά συνέχισε να λατρεύεται παράλληλα με τις μεταγενέστερες λατρευτικές απεικονίσεις ως αντικείμενο μεγάλης αγιότητας. Συχνά θεωρήθηκε ότι τέτοιες ανεικονικές αναπαραστάσεις δόθηκαν από την ίδια την θεότητα, αντί να έχουν κατασκευαστεί από κάποιον άνθρωπο. Έτσι, υπάρχουν αρκετοί σωζόμενοι μύθοι σχετικά με το πώς ένα ξόανον «βρέθηκε» από τα μέλη μιας κοινότητας σε κάποια αρχέγονη περίοδο και λατρευόταν εφεξής σύμφωνα με το θέλημα του θεού.[2]

    Η χρήση του κλαδιού που εκπροσωπεί την εγγενή ικανότητα του δέντρου από το οποίο προέρχεται ήταν συνήθης στην αρχαία θρησκευτική πρακτική. Θεωρήθηκε ότι έχει την ιδιότητα να φέρνει σε εσωτερικούς χώρους την γονιμοποιό δύναμη της φύσης. Στην αρχαία τελετουργία το κλαδί χρησιμοποιούνταν στην εξιλέωση ορισμένων θεών. Για παράδειγμα, στις τελετουργίες του Δία στο όρος Λύκαιον στην Αρκαδία το κλαδί της βελανιδιάς βυθιζόταν στην ιερή πηγή του θεού προκειμένου να επιτευχθεί βροχή. Ωστόσο, η ιερότητα του κλαδιού, έτσι όπως ήταν αποκομμένο από το ζωντανό δένδρο, θεωρούνταν μόνο προσωρινή και το κλαδί απομακρυνόταν μόλις ολοκληρωνόταν η τελετή ή η γιορτή.
------------------------------------------------------------------------

[1] Π.χ. Κεδρεάτις, Καρυάτις, Λυγοδέσμα, Σχοινίτις κ.ά.
[2] Ο σχολιαστής του Καλλίμαχου (Ύμνος στην Άρτεμη 245) αναφέρει ότι οι άποικοι της Μιλήτου βρήκαν μια βελανιδιά και έκαναν από αυτήν άγαλμα της Αρτέμιδος. Επίσης η εικόνα της Ορθίας Αρτέμιδος ανακαλύφθηκε από δύο Λακεδαιμόνιους κοντά στη Σπάρτη (Παυσανίας 3.16.11). Ο Ερμής του Επειού βρέθηκε από ψαράδες και στη συνέχεια δεχόταν λατρεία. Το ξόανο του Απόλλωνα υποτίθεται ότι εκλάπη από τους βαρβάρους και αργότερα ξεβράστηκε στην ακτή του Δηλίου (Παυσανίας 4.23.02).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…