Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

"Ένας Διόνυσος": η μυστηριακή τελετή στον πάπυρο Gurob



     Στην Αίγυπτο η ελευσίνια και η ορφική παράδοση συμπλέκονται στον λεγόμενο πάπυρο Gurob 1 (3ος αιώνας π.Χ.). Σχετίζεται με κάποια διονυσιακή-ορφική τελετή. Η περιγραφή από τον Κλήμη (Προτρ. 2.17.2) των διονυσιακών μυστηρίων που συνδέονται με τον Ορφέα έχει πολλά παράλληλα με τον πάπυρο, γεγονός που σημαίνει ότι η πηγή του Κλήμη είχε υπόψη της κάποια παρόμοια σύνθεση. Ο πάπυρος αποτελεί μια μίξη επικλήσεων, προσευχών και οδηγιών για μια τελετουργία σχετιζόμενη με το θάνατο και την αναγέννηση του μικρού Διόνυσου σε ορφικά συμφραζόμενα. Υπάρχουν χωρία σε εξαμετρικό στίχο (προσευχές) και χωρία σε πεζό λόγο (τελετουργικές οδηγίες). Οι τελετουργικές οδηγίες αφορούν και σε δρώμενα (τελετουργικές πράξεις) και σε λεγόμενα (τελετουργικές φράσεις που έπρεπε να πει ο μυούμενος ή ο ιεροφάντης). Ο πάπυρος ίσως να καταγράφει έναν ιερό λόγο: ένας ιερός λόγος περιλαμβανόταν στα μυστήρια της Σαμοθράκης (Ηρόδ. 2.51) και της Δήμητρας στον Φενεό (Παυσ. 8.15.4, 8.15.2). Ένας αρχαίος κύλινδρος που περιλάμβανε την τελετή για τα μυστήρια της Ανδανίας υποτίθεται ότι ξεθάφτηκε κατά την ανασύσταση των μυστηρίων την εποχή του Επαμεινώνδα (Παυσ. 4.26.7, 4.27.5).

] έχοντας όλα όσα τυχόν θα βρει[1]
τα] ωμά ας συγκεντρώσει[2]
] για την τελετή
[«Το δώρο] μου [κάνετε αποδεκ]τό, ως εξιλέωση [για τις ασεβείς πράξεις] των πατέ[ρων μου [3]
] σώσε με Βριμώ με[γάλη
] και Δήμητρα και Ρέα
] και ένοπλοι Κουρήτες[4]
ας καλέσ]ουμε
] ας κάνουμε ωραίες τελετές
από κοινού] κριάρι και τράγο
] αναρίθμητα δώρα»
] πλάι στα βοσκοτόπια του ποταμού[5]
παίρν]οντας από τον τράγο
] ας φάει τα υπόλοιπα κρέατα[6]
ο βέβηλ]ος ας μην κοιτά[7]
] αφιερώνοντας το διαλεγ[μένο...[8]
μεγ]άλων. Προσευχή:[9]
«Τον Πρωτόγο]νο και τον Ευβουλέα  ας καλ[έσουμε,
της γης] της πλατιάς ας καλ[έσουμε
] τους αγαπητούς. Εσύ, έχοντας στεγνώσει[10]
] της Δήμητρας και της Παλλάδας[11] για μας
Ευβου]λέα, Ιρικεπαίγε, σώσε με
αστραπορίχ]τη. [ ] Ένας Διόνυσος.[12] Σύμβολα:[13]
] θεός μέσα από τον κόλπο[14]
] οίνο ήπια (σαν) όνος, βουκόλος (έγινα)[15]
] Σύνθημα: πάνω, κάτω[16] για τους
] και ό,τι σου δόθηκε να το καταναλώσεις[17]
] στο καλάθι μέσα να βάλεις
] κώνος, ρόμβος, αστράγαλοι
] καθρέφτης[18]





[1] Γίνεται υπαινιγμός σε κάποια αντικείμενα, αλλά το πλαίσιο αναφοράς είναι ασαφές, εξαιτίας της κατάστασης του κειμένου.
[2] Η προτροπή για τη συλλογή ωμού κρέατος υπονοεί ότι έχει προηγηθεί θυσία. Τα θυσιασμένα ζώα πρέπει να είναι αυτά που αναφέρονται παρακάτω: κριάρι και τράγος. Η θυσία πρέπει να έγινε προς τιμήν της Βριμώς (Περσεφόνη), της Δήμητρας, της Ρέας και των Κουρητών που αναφέρονται παρακάτω.
[3] Η αναφορά είναι στην εξιλέωση του μύστη από το προπατορικό αμάρτημα των Τιτάνων σε βάρος του Διονύσου.
[4] Οι Κουρήτες εμφανίζονται παραδοσιακά ως προστάτες του Διός και του Διονύσου, όταν αυτοί ήταν νήπια, ενώ οι Τιτάνες πρέπει να ξεφύγουν από την προσοχή τους, για να παραπλανήσουν τον μικρό Διόνυσο. Υπήρχε χορός ένοπλων Κουρητών στην Κρήτη (Πλάτων, Νόμοι 796b). Πβ. ΟΥ 31.1, ορφικός ύμνος στον Μουσαίο 20 (Κουρήτες, Κορύβαντες, Κάβειροι). Στο τέλος της στήλης του παπύρου βρίσκουμε αναφορά στα παιχνίδια, με τα οποία οι Τιτάνες απομάκρυναν τον Διόνυσο από την προστασία των Κουρητών.
[5] Υπήρχε η παράδοση ότι οι Κουρήτες φύλαγαν τον Διόνυσο πλάι σε ένα ποταμό (λ.χ, Νόννος, Διον. 24.43). Από την άλλη η έκφραση δεν αποκλείεται να αποτελεί μια ειδυλλιακή παραπομπή στον λειμώνα της Περσεφόνης που περιμένει το μύστη στον Άλλο Κόσμο.
[6] Το κρέας του τράγου διαχωρίζεται σε μέρη εδώδιμα και μη. Πβ. Κλήμης, Στρωμ. 2.20.106. Σ’ αυτό το σημείο μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο μυούμενος τρώει.
[7] Η απαγόρευση προφανώς σχετίζεται με τον μυούμενο.
[8] Ίσως να πρόκειται για επιλεγμένο κομμάτι του σφαγίου.
[9] Η λέξη λειτουργεί περισσότερο ως επικεφαλίδα, παρά ως μέρος της πρότασης. Δείχνει τι θα ακολουθήσει. Παρόμοια πρακτική απαντά και στους μαγικούς παπύρους.
[10] Δεν είναι σαφές τι πρέπει να εννοήσουμε εδώ. Ίσως πρέπει να δούμε ένα παράλληλο με τη φράση «στέγνωσα από τη δίψα και χάνομαι» από ομάδα ορφικών κειμένων, στα οποία η ψυχή ζητά να πιει νερό από την κρήνη της Μνημοσύνης.
[11] Η Αθηνά διέσωσε την καρδιά του Διόνυσου μετά το διαμελισμό του από τους Τιτάνες. Επίσης στην Πραισό θεωρούνταν μητέρα των Κουρητών/Κορυβάντων (Στράβων 10.3.19).
[12] Πβ. τη φράση εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος από ελληνιστικό ύμνο στην Ήλιο (Μακρόβιος, Sat. 1.18.18). Πρόκειται για έκφραση ενοθεϊσμού.
[13] Άλλη μια επικεφαλίδα, όπως η λέξη προσευχή παραπάνω.
[14] Υπονοείται η αναγέννηση του πιστού ως θεϊκής οντότητας μέσω της Περσεφόνης.
[15] Η φράση θυμίζει την έκφραση «κατσίκι έπεσες στο γάλα» σε ορφικό κείμενο από τους Θουρίους, καθώς και την έκφραση «ταύρος, στο γάλα πήδηξες. / Γοργά, στο γάλα πήδηξες. / Κριάρι, στο γάλα έπεσες» από την Πέλιννα. Εδώ πιθανώς καταναλώνεται οίνος στη διάρκεια της τελετής από τον μυούμενο (πβ. Πέλιννα, «έχεις κρασί για ευδαίμονα τιμή» και την εκεί σημείωση). Παρόμοια φρασεολογία ήταν μέρος και άλλων μυστηρίων. Το ελευσίνιο σύνθημα ήταν (Κλήμης, Προτρ. 2.21.2): ἐνήστευσα͵ ἔπιον τὸν κυκεῶνα͵ ἔλαβον ἐκ κίστης͵ ἐργασάμενος ἀπεθέμην εἰς κάλαθον καὶ ἐκ καλάθου εἰς κίστην. Επίσης Κλήμης, ό.π. 2.15 για τα μυστήρια της Δηούς: ἐκ τυμπάνου ἔφαγον· ἐκ κυμβάλου ἔπιον· ἐκιρνοφόρησα· ὑπὸ τὸν παστὸν ὑπέδυν. Και τα δύο χωρία περιγράφουν μια σειρά από τελετουργικές πράξεις. Η αναφορά στον όνο μπορεί να παραβληθεί με την αριστοφανική φράση ὄνος ἄγω μυστήρια (Βάτραχοι 159), παρά τη χιουμοριστική διάθεση του στίχου. Σε διονυσιακή τοιχογραφία (Portus) εικονίζεται ένας όνος να μεταφέρει τα ιερά αντικείμενα της λατρείας. Τη λέξη βουκόλος τη βρίσκουμε ως όρο για τον ορφικό ιερέα στους ορφικούς ύμνους (1.10, 31.7). Σε απόσπασμα από την Αντιόπη του Ευριπίδη (203 Nauck) η ίδια λέξη αναφέρεται σε διονυσιακό λάτρη, ενώ σε μεταγενέστερη εποχή αποτελεί λατρευτικό τίτλο σε θιάσους που έπαιρναν μέρος σε μια μορφή μιμητικού χορού.
[16] Θυμίζει τις αντιθέσεις στα πλακίδια από την Ολβία (ψεύδος, αλήθεια / πόλεμος, ειρήνη / ζωή, θάνατος / σώμα, ψυχή). Πβ. την περίφημη ρήση του Ηράκλειτου (22 Β 60 DK): ὁδὸς ἄνω καὶ κάτω μία καὶ ὠυτἠ.
[17] Κομμάτια κρέατος πιθανώς μοιράζονται στους μύστες προς κατανάλωση.
[18] Μια σειρά από συμβολικά αντικείμενα που χρησιμοποιήθηκαν στην τελετή τοποθετούνται σε ένα καλάθι. Πβ. το χωρίο του Κλήμη για τα Ελευσίνια (Προτρ. 2.21.2): ἐνήστευσα͵ ἔπιον τὸν κυκεῶνα͵ ἔλαβον ἐκ κίστης͵ ἐργασάμενος ἀπεθέμην εἰς κάλαθον καὶ ἐκ καλάθου εἰς κίστην. Όλα τα αντικείμενα εδώ σχετίζονται με τα παιχνίδια, με τα οποία οι Τιτάνες απέσπασαν την προσοχή του μικρού Διόνυσου. Για τον καθρέφτη βλ. τον καθρέφτη με την ορφική επιγραφή από την Ολβία. Κώνος = κουκουνάρι. Ρόμβος = σβούρα. Αστράγαλοι = κότσια.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…