Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η ετυμολογία μερικών ηρωικών ονομάτων: Νέστωρ, Πηλεύς, Νηλεύς, Ναυσικά



[Από το βιβλίο του Palmer, The Greek Language]
Το όνομα του Νέστορα αποτελεί παράδειγμα ενός οικείου τύπου: ένα επίθημα -τωρ που δηλώνει πρόσωπο που ενεργεί συνάπτεται σε μια ρηματική ρίζα, εδώ τη ρίζα νεσ-, «φέρνω πίσω με ασφάλεια», μεταφορικά «σώζω». Συνεπώς Νέστωρ = «αυτός που σώζει». Άλλα ονόματα του ίδιου τύπου είναι Μέντωρ, Κάστωρ, Έκτωρ κ.τ.λ.
Τώρα, οι παραλληλισμοί Μέν-τωρ : Μενέ-λαwος, Έκ-τωρ : Εχέ-λαwος, Άκ-τωρ : Αγέ-λαwος υποβάλλουν τη δυνατότητα ενός ονόματος *Νεσέ-λαwos ("αυτός που σώζει τον λαό"), στο οποίο το μεσοφωνηεντικό -σ- αδυνατίζει σε -h-, δίνοντας τη μορφή Νεhέλαwoς, η οποία πράγματι εμφανίζεται σε έναν κατάλογο αξιωματούχων σε μυκηναϊκή πινακίδα από την Πύλο. Το στοιχείο νεσ- εμφανίζει επίσης επέκταση σε -τι-, δηλαδή Νεστι-, στο όνομα Νεστι-άνωρ ("ο άνδρας που σώζει"). Μπορούμε να συγκρίνουμε το ζεύγος Κάσ-τωρ : Καστι-άνειρα (η θηλυκή μορφή ενός αμάρτυρου *Καστιάνωρ). Η ρίζα κασ- με τη σειρά της σημαίνει «υπερέχω, αριστεύω» και θα υφίστατο επίσης τη μετατροπή  του μεσοφωνηεντικού -σ- σε -h-. Αυτή η θεώρηση δίνει μια απάντηση στο γρίφο του ονόματος της Ναυσικάς, της οποίας ο αδελφός ονομαζόταν Κλυτό-νηος (ξακουστός+ναύς). Το όνομα του κοριτσιού είναι απλά η θηλυκή μορφή του Ναυσί-καhoς (< Ναυσίκασος), «αυτός που αριστεύει στα πλοία». Συνεπώς Ναυσικά < Ναυσικάha <Ναυσικάσα, «αυτή που αριστεύει στα πλοία».
Η ετυμολογία του ονόματος του Πηλέα, πατέρα του Αχιλλέα, είναι σχετικά εύκολο να λυθεί: προέρχεται από το επίρρημα κwηλέ- ( «από μακριά»), γνωστότερο στην επική και αττική εκδοχή του τηλέ-. Πβ. Τηλέμαχος («αυτός που μάχεται από μακριά»). Στην αττική διάλεκτο ο χειλοϋπερωικός φθόγγος κw- εξελίχτηκε σε οδοντικό μπροστά από εμπρόσθιο φωνήεν και σε χειλικό  μπροστά από οπίσθιο [πβ. το ζεύγος τέλος (<qwelos) / πόλος (<qwolos)]. Στην αιολική, όμως, εξελίχτηκε σε χειλικό μπροστά και από εμπρόσθιο φωνήεν. Συνεπώς Κwηλεύς > Πηλεύς (το αιολικό στοιχείο είναι βασικό στην ομηρική διάλεκτο). Μια μεταγενέστερη μορφή Τηλεύς επίσης μαρτυρείται, με την κανονική αττικοϊωνική εξέλιξη. Το όνομα πρέπει να αποτελεί συντομευμένη μορφή (υποκοριστικό) ενός εκτενέστερου σύνθετου ονόματος, π.χ. Τηλέμαχος.

Μπορούμε τώρα να λύσουμε και το πρόβλημα της ετυμολογίας του ονόματος του πατέρα του Νέστορα, του Νηλέα. Το Νηλεύς πρέπει να αποτελεί επίσης υποκοριστικό από το Νεσέλαwος («αυτός που σώζει τον λαό») > Νεhέλαwος > Νεέλαwος > Νεέλαος > Νήλαος (υποκοριστικό Νηλ-εύς). Στην πορεία προς την αττική διάλεκτο, αντίθετα, πρέπει να έγιναν οι ακόλουθες αλλαγές > Νεhέλαwος > Νεέλαwος > Νεέλαος > Νείλαος > Νείληος > Νείλεως (υποκοριστικό Νειλ-εύς). Πράγματι αυτό είναι το όνομα του γιου του Κόδρου, ο οποίος κατά την παράδοση ήταν ο Πύλιος σωτήρας της Αθήνας από τους Δωριείς. Πβ. Ηρωδιανός, Περί συντάξεως των στοιχείων 3, 2.406: τὸ Νειλεύς... ἐπὶ τοῦ λεγομένου Ἀττικῶς Νείλεως, τοῦ Νείλεω: "το Νειλεύς σχετίζεται με το λεγόμενο στην αττική διάλεκτο ο Νείλεως, του Νείλεω".

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 3, Roma 1775

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…