Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ζωή-θάνατος-ζωή: στα ίχνη των Ορφικών της Ολβίας


Τα οστέινα πλακίδια από την Ολβία του Πόντου

Πρόκειται για μια σειρά από οστέινα ορθογώνια πλακίδια του 5ου αιώνα π.Χ., στιλβωμένα, με στρογγυλεμένες άκρες, με διαστάσεις 5x4 εκ. και πάχος 0,5 εκ.  Τρία από αυτά έφεραν σύντομες επιγραφές. Τα πλακίδια μαρτυρούν την ύπαρξη Διονυσιακής-Ορφικής κοινότητας και λατρείας στην πόλη της Ολβίας ήδη από την κλασική εποχή, επιβεβαιώνοντας έτσι τις σχετικές πληροφορίες του Ηροδότου (4.79) που αμφισβητούνταν από τους ιστορικούς. Περιέχουν σύντομες φράσεις που μπορεί να λειτουργούσαν ως μυστικά αναγνωριστικά συνθηματικά μεταξύ των μυστών σ’ αυτή τη ζωή, αλλά και μετά θάνατον (σύμβολα). Εναλλακτικά μπορεί να αποτελούσαν ένα είδος σύντομης σύνοψης των βασικών δογμάτων της ορφικής ομάδας (breviarium) ή κάποιου ευρύτερου λειτουργικού κειμένου (ιερός λόγος). Ορισμένοι ειδικοί θεωρούν ότι μπορεί να λειτουργούσαν και ως μαγικά αντικείμενα ή ως μέρος μιας ορφικής τελετουργίας (τα χάραζαν επί τόπου -ίσως κάποιος ιερέας ή ορφεοτελεστής- και τα άφηναν εκεί μετά το τέλος της τελετής).



α. Ζωή, θάνατος, ζωή,
αλήθεια,
Διό(νυσος) Ορφικός.

Το σχήμα ζωή, θάνατος, ζωή, αλήθεια μπορεί να ερμηνευθεί με δύο βασικούς τρόπους: α) υπονοεί τον κύκλο των διαδοχικών ενσαρκώσεων, που είναι και η βαθύτερη αλήθεια που γνωρίζει ο μυημένος. β) Η επίγεια ζωή, ακολουθείται από τον θάνατο, ο οποίος οδηγεί σε μια καινούργια αιώνια ζωή στον παράδεισο της Περσεφόνης. Αυτή η αιώνια ζωή που περιμένει τον μυημένο είναι και η μόνη αληθινή ζωή. Πβ. την φράση από
ορφικό έλασμα της Πέλιννας: «Τώρα πέθανες και τώρα γεννήθηκες, τρισόλβιε, τούτη δω τη μέρα». Στο κείμενο αυτό, όπως και στα δύο επόμενα, η λέξη «Διόνυσος» γράφεται συντετμημένη. Έτσι δεν μπορούμε να ξέρουμε την πτώση στην οποία εννοείται η λέξη, αν και οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι είναι η ονομαστική, αφού και οι υπόλοιπες λέξεις είναι στην ονομαστική. Το πλακίδιο αυτό είναι το μόνο που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να λύσουμε το θέμα, αφού συνοδεύεται από κάποια μορφή του επιθέτου «ορφικός». Δυστυχώς το τελευταίο γράμμα είναι τόσο κακογραμμένο που οι μελετητές δεν μπορούν να αποφασίσουν ποιο είναι. Όλες οι δυνατότητες παραμένουν ανοιχτές: ὀρφικό(ς), ὀρφικο(ῦ), ὀρφικῶ(ι), ὀρφικό(ν), ακόμη και οι παραλλαγές ὀρφικο(ί), ὀρφικῶ(ν), αν η λέξη δεν είναι στην ίδια πτώση με το όνομα Διόνυσος που προηγείται. Προτίμησα να μεταφράσω με βάση την απλούστερη δυνατότητα.


β. Ειρήνη, πόλεμος,
αλήθεια, ψεύδος,
Διόν(υσος).

Οι κατάλογοι ζευγών αντίθετων εννοιών ήταν συνήθης στους Πυθαγορείους. Εδώ η ειρήνη συντάσσεται με την αλήθεια και μαζί αντιτίθενται στον πόλεμο και το ψεύδος. Η (ορφική) αλήθεια που γνωρίζει ο μυημένος τον κάνει να αισθάνεται ειρηνικά, ενώ το ψεύδος στο οποίο είναι βουτηγμένοι οι αμύητοι οδηγεί στην αναταραχή, εσωτερική και εξωτερική. Στο πίσω τμήμα αυτού του πλακιδίου υπάρχει ένα σχήμα σαν κεραυνός. Αν πράγματι πρόκειται για κεραυνό, θα αντιστοιχούσε με την αναφορά του Ηροδότου ότι το σπίτι του μυημένου βασιλιά των Σκυθών στην Ολβία χτυπήθηκε από κεραυνό, αλλά και στο επίθετο ἀστεροβλῆτα / ἀστεροπῆτα που απαντά σε ορφικά κείμενα από τους Θουρίους.


γ. Διό(νυσος),
[ ψεύδος,] αλήθεια,
σώμα, ψυχή.

Η αλήθεια πρέπει να συνταχθεί με την ψυχή, ενώ το σώμα ανήκει στη σφαίρα του ψεύδους: το μόνο αληθές κομμάτι του ανθρώπου είναι το θεϊκό, διονυσιακό του στοιχείο, ενώ το σώμα είναι μια φυλακή από την οποία ο άνθρωπος πρέπει να ξεφύγει. Ίσως η λέξη ψεῦδος πρέπει να αποκατασταθεί στο κείμενο, αφού το αριστερό περιθώριο του πλακιδίου είναι φθαρμένο.



Ο χάλκινος καθρέφτης από την Ολβία



Δημώνασσα του Ληναίου, ευαί, και Ληναίος του Δημόκλου, ειαί!

Από τη νεκρόπολη της Ολβίας προέρχεται επίσης ένα μπρούντζινος καθρέφτης με επιγραφή, ο οποίος φυλάσσεται στο μουσείο Ερμιτάζ. Χρονολογείται με βάση τη μορφή των γραμμάτων στα τέλη του 6ου με αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Η επιγραφή φέρει χαρακτηριστικά διονυσιακά επιφωνήματα (εὐαί, εἰαί), καθώς και δύο ελληνικά ονόματα, Δημώνασσα και Ληναίος. Η σχέση των δυο ανθρώπων που φέρουν τα ονόματα είναι ασαφής: μπορεί να πρόκειται για συζύγους ή για πατέρα και κόρη. Ληναίος είναι επίθετο του Διόνυσου και μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα δύο πρόσωπα ανήκαν σε κάποιον λατρευτικό κύκλο, όπου τα διονυσιακά ονόματα κυριαρχούσαν και συμβόλιζαν την ταύτιση με τη θεότητα της μυστηριακής λατρείας. Τα Λήναια ήταν γνωστή διονυσιακή γιορτή, ενώ λῆναι ονομάζονταν οι ακόλουθοι του Διόνυσου. Τα Λήναια περιλάμβαναν τελετουργικό χορό εκστατικών βακχών που τελούνταν σε λατρευτικό χώρο που ονομαζόταν λήναιον γύρω από έναν στύλο με το προσωπείο και τα τελετουργικά ενδύματα του θεού, προφανώς ένα σύμβολο της επιφάνειάς του. Μπροστά του ήταν τοποθετημένη τράπεζα με γλυκίσματα και στάμνους με κρασί. Μέρος της τελετής περιλάμβανε επίκληση του θεού μετά από σήμα του δαδούχου και ένα τραγούδι, στο οποίο γινόταν λόγος για τον σπαραγμό του Διόνυσου. Μιμητικός χορός συνόδευε το άσμα, του οποίου οι κινήσεις συμβόλιζαν το διαμελισμό του θεού και την αναγέννησή του. Από επιγραφικό υλικό γνωρίζουμε ότι στις ιωνικές πόλεις και αποικίες οι μύστες κατά το μήνα Ληναιώνα οι μύστες προσέφεραν δώρα εξιλασμού στα νεκρά μέλη του θιάσου τους. Ο καθρέφτης της Δημώνασσας και του Ληναίου μοιάζει να είναι ακριβώς ένα τέτοιο δώρο. Ο καθρέφτης αποτελεί βασικό συμβολικό στοιχείο του ορφικού διονυσιακού μύθου: είναι ένα από τα μέσα με τα οποία οι τιτάνες παρασύρουν το νεαρό Διόνυσο και τον διαμελίζουν. Γνωρίζουμε ότι ο καθρέφτης είναι ένα από τα λατρευτικά αντικείμενα που παρουσιάζονται στην cista mystica κατά τη διάρκεια της μύησης, γεγονός που επιβεβαιώνει και ο πάπυρος Gurob. Στην εικονογραφία οι μαινάδες συχνά κρατούν καθρέφτες στα χέρια τους. Ορφικά αγγεία από την Κάτω Ιταλία εικονίζουν το νεκρό να λαμβάνει ως δώρο στον κάτω κόσμο έναν καθρέφτη. Έχουν βρεθεί καθρέφτες που στο πίσω μέρος τους έχουν σχέδια από το μύθο του Ορφέα. Αλλά και οι λατρευτικές κραυγές χαράς εὐαί, εἰαί στην ορφική εξηγητική παράδοση θεωρούνται ως τα επιφωνήματα χαράς των Τιτάνων, όταν ο μικρός Διόνυσος ανακάλυψε τον καθρέφτη.


[Σταύρος Γκιργκένης]


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…