Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

"Εκείνος περιπλανιόταν σε όλο το άπειρο": η παράδοση για την αυτοτύφλωση του Δημόκριτου


Cicero, Tusc. disp. 5, 39, 114: «Ο Δημόκριτος, όταν στερήθηκε τα μάτια του, δεν μπορούσε πράγματι να ξεχωρίσει το λευκό από το μαύρο. Μπορούσε, όμως, να ξεχωρίσει το καλό από το κακό, το δίκαιο από το άδικο, το κόσμιο από το αισχρό, το χρήσιμο από το άχρηστο, το μεγάλο από το μικρό. Δίχως την ποικιλία των χρωμάτων μπορούσε να ζει ευτυχής, δεν μπορούσε όμως δίχως τη γνώση των πραγμάτων. Μάλιστα, αυτός ο άνδρας θεωρούσε ότι η όραση του νου εμποδίζεται από την όραση των ματιών και ενώ άλλοι άνθρωποι συχνά δε βλέπουν αυτό που είναι μπροστά στα πόδια τους, εκείνος περιπλανιόταν σε όλο το άπειρο[1]...».

Cicero, De fin. 5, 29, 87: «...Ο Δημόκριτος... ο οποίος (αν είναι αλήθεια ή ψέμα δε μας ενδιαφέρει να το ψάξουμε) λέγεται ότι στέρησε από τον εαυτό του τα μάτια του -σίγουρα για να αποσπάται η διάνοια του όσο το δυνατόν λιγότερο από τους λογισμούς της-, αμέλησε την πατρική του περιουσία, άφησε τα χωράφια του ακαλλιέργητα, αναζητώντας τι άλλο αν όχι την ευτυχισμένη ζωή;».[2]

Gellius, Noct. Att. 10, 17: «Για το Δημόκριτο, το φιλόσοφο, είναι γραμμένο σε μνημεία της ελληνικής ιστορίας... ότι στέρησε με δική του θέληση τα μάτια του από το φως τους, επειδή πίστευε ότι οι σκέψεις και οι συλλογισμοί του νου του... θα ήταν ζωηρότεροι και ακριβέστεροι, εάν τους απελευθέρωνε από το δέλεαρ της όρασης και τα εμπόδια των οφθαλμών του».

Laberius, Restio 90-94 Bonaria:
«Ο Δημόκριτος, ο Αβδηρίτης, ο φυσικός φιλόσοφος,
ασπίδα τοποθέτησε απέναντι στην ανατολή του ήλιου,
για να μπορέσει τα μάτια να εξορύξει χάρη στη λάμψη του χαλκού.[3]
Έτσι με τις ακτίνες του ήλιου εξόρυξε το βλέμμα των ματιών του,
για να μη βλέπει να ευτυχούν πολίτες μοχθηροί».

Πλούταρχος, Περί πολυπρ. 521D: «Γιατί είναι ψέμα εκείνο που λέγεται, ότι δηλαδή ο Δημόκριτος τύφλωσε από μόνος του τα μάτια του, (αφού τα προσήλωσε πάνω σε πυρακτωμένα κάτοπτρα και δέχτηκε την αντανάκλασή τους ), για να μην ταράζουν τη διάνοιά του, καλώντας την συχνά προς τα εξωτερικά πράγματα, αλλά να τον αφήνουν να κάνει την ενδοσκόπησή του και να δαπανά τον καιρό του με τα νοητά, σαν παράθυρα που βλέπουν στο δρόμο αλλά σφραγίστηκαν» .

Ιμέριος, Κατ’ Επικούρου 135 Colonna: «Ο Δημόκριτος με τη θέλησή του προσπαθούσε να είναι άρρωστος σωματικά, για να είναι υγιής στα ανώτερα».

Τertullianus, Apolog. 46: «Ο Δημόκριτος με το να τυφλώσει τον εαυτό του, επειδή δεν μπορούσε να αντικρίζει τις γυναίκες δίχως να τις επιθυμεί και θλιβόταν αν δεν τις υπέτασσε, ομολογεί την ακολασία του διορθώνοντάς την».




[1] Αυτή η διατύπωση φαίνεται να αποτελεί απάντηση στο πολύ παλιό ανέκδοτο για τον αφηρημένο επιστήμονα που απασχολημένος με τον ουρανό έχει αποκοπεί από την απτή πραγματικότητα. Βλ. π.χ. όσα λέγονται για το Θαλή στο Θεαίτητο (174Α) του Πλάτωνα. Η πολεμική που εκφράζει το χωρίο μας ενάντια στην εικόνα του αφηρημένου επιστήμονα μπορεί να έχει ως απώτερη πηγή της τον ίδιο το Δημόκριτο, τη συμμερίζονταν όμως αναμφίβολα και οι Επικούρειοι. Άλλωστε, ο Λουκρήτιος (De rerum natura 1, 72-74) μεταφέρει τη φράση infinitatem omnem peregrinabatur στον Επίκουρο.
[2] Σ’ αυτό το απόσπασμα έχουμε την εξέλιξη του θρύλου για την τυφλότητα του Δημόκριτου: ο Δημόκριτος τύφλωσε μόνος τον εαυτό του. Ο Κικέρων δείχνει να δυσπιστεί σ’ αυτήν την εκδοχή (vere falsone), όπως και ο Πλούταρχος. Αιτία της εμφάνισής της αποτελεί ίσως η άποψη του Δημόκριτου ότι μόνη η εμπειρία των αισθήσεων δεν αρκεί, αλλά χρειάζεται και η κριτική παρέμβαση του νου. Αν η γνώση που αποκτάμε μέσω των αισθήσεων είναι τυφλή (σκοτίη), αλλά η γνώση που αποκτάμε με τη βοήθεια του νου είναι γνήσια (γνησίη), τότε ο σοφός αν βγάλει τα μάτια του θα βλέπει καλύτερα. Αυτό το συμπέρασμα με βάση τα λόγια του Δημόκριτου μπορούσε να εξαχθεί μόνο σε μια εποχή που απέρριπτε εντελώς τα δεδομένα των αισθήσεων και αντέτασσε σ’ αυτές τον καθαρό νου. Αυτή είναι η εποχή του Πλάτωνα και αργότερα.
                Αξίζει να προσεχτεί με ποιο τρόπο αλλάζει σιγά σιγά η αιτιολογία της αυτοτύφλωσης του Δημόκριτου. Στον Κικέρωνα και το Γέλλιο ο σκοπός του Δημόκριτου είναι να προφυλάξει το νου από την απάτη των αισθήσεων. Το ίδιο υπονοεί και ο Πλούταρχος. Στο Λαμπέριο η αιτία είναι ηθική: ο Δημόκριτος δεν ήθελε να βλέπει την ευημερία των κακών ανθρώπων. Τέλος, στον Τερτυλλιανό έχουμε την χριστιανική άποψη: ο Δημόκριτος προσπάθησε να απαλλαγεί από τον πόθο των γυναικών.
[3] Εδώ η ασπίδα λειτουργεί ως κοίλο κάτοπτρο (βλ. το επόμενο απόσπασμα).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…