Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

H Αναδυομένη Αφροδίτη του Απελλή: ο πίνακας, η ιστορία, η επίδρασή του

Αφροδίτη Αναδυομένη στην Πομπηία

Ο  πλέον περίφημος από τους πίνακες του Απελλή ήταν η αναδυόμενη Αφροδίτη στην Κω. Οι κυριότερες αρχαίες πηγές μας για τον πίνακα είναι ο Πλίνιος (ΗΝ 35.87, 91), ο Στράβων (14.2.19) και έξι επιγράμματα, πέντε από τα οποία βρίσκονται στην Παλατινή Ανθολογία (16.178-182)  και ένα  έκτο  σε αποσπασματικό πάπυρο που φυλάσσεται στο Βερολίνο (9.812.6-9 -3ος αιώνας π.Χ.). Ο πίνακας φυσικά έχει χαθεί, ωστόσο ενέπνευσε ένα πλήθος από μικρά αγάλματα της Αφροδίτης, τα οποία την εικονίζουν να πιέζει τα βρεγμένα μαλλιά της με τα χέρια της. Ο πίνακας αρχικά βρισκόταν στο Ασκληπιείο στην Κω, αλλά αργότερα ο Οκταβιανός Αύγουστος τον αφαίρεσε και τον μετακίνησε στη Ρώμη αφιερώνοντάς τον στον Ιούλιο Καίσαρα. Ο Πλίνιος μας πληροφορεί ότι το κάτω μέρος του πίνακα ήταν κατεστραμμένο και ότι δεν υπήρχε κανένας ζωγράφος ικανός να το αποκαταστήσει. Προσθέτει ότι ο Απελλής ξεκίνησε να ζωγραφίζει μία δεύτερη Αφροδίτη στην Κω, αλλά την άφησε ημιτελή, επειδή πέθανε. Ο Κικέρων από την άλλη (Fam. 1.915, Off. 3.10)  μοιάζει να αγνοεί την ύπαρξη δύο πινάκων και αναφέρει ότι μόνο το πάνω μέρος της θεάς ήταν ολοκληρωμένο και μάλιστα με πολύ μεγάλη λεπτομέρεια.  Η ιστορία του Πλίνιου  για τους δύο πίνακες της Αφροδίτης  που είναι και οι δύο κατεστραμμένοι ή ημιτελείς  μπορεί στην πραγματικότητα να αποτελεί μία προσπάθεια συγκερασμού διαφορετικών ερμηνειών για την κατάσταση στην οποία βρισκόταν ο ένας και μοναδικός πίνακας. Γενικά, είτε η Αφροδίτη υπήρχε σε μία είτε σε δύο εκδόσεις, φαίνεται ότι το κάτω μέρος της ζωγραφιάς,  που εικόνιζε την θεά να αναδύεται από τη θάλασσα, είχε μια ιδιόμορφη ζωγραφική ποιότητα που τελικά έγινε κατανοητή ατυχώς ως καταστροφή ή ατέλεια.
(Μποτιτσέλι)

Τα επιγράμματα προσφέρουν αποδείξεις για την πρώιμη κριτική αποδοχή του αριστουργήματος του Απελλή.  Σύμφωνα με τον Πλίνιο ο πίνακας είχε επαινεθεί τόσο πολύ από τους Έλληνες ποιητές, ώστε μολονότι με την πάροδο του χρόνου  καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό, εξακολούθησε να παραμένει διάσημος. Όσο είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τα πρωιμότερα επιγράμματα είναι αυτό του Λεωνίδα από τον Τάραντα ( 1ο μισό του 3ου αιώνα π.Χ.) και το φθαρμένο επίγραμμα στον πάπυρο. Το   φθαρμένο επίγραμμα μπορεί να ανήκει σε κάποιον Διονύσιο,  αφού ένα άλλο γνωστό από την Παλατινή Ανθολογία επίγραμμά του σώζεται επίσης  στον ίδιο πάπυρο.  Ένα άλλο επίγραμμα προέρχεται από κάποιον άγνωστο  ποιητή με το όνομα Δημόκριτος, ενώ τα τρία τελευταία προέρχονται αντίστοιχα από τον Αντίπατρο από τη Σιδώνα (2ος αιώνας π.Χ.), τον Αρχία (1ος αιώνας π.Χ.)  και τον Ιουλιανό από την Αίγυπτο (6ος αιώνας μ.Χ.). Τα δύο πρωιμότερα επιγράμματα θεμελιώνουν την παράδοση πάνω στην οποία χτίζουν και οι επόμενοι ποιητές.
(Walter Crane)

Ιδού η εκδοχή του Λεωνίδα:
Ο Απελλής είδε την φιλήδονη Κύπριδα,
την ώρα που αναδυόταν από τον κόλπο της μητέρας της
παφλάζοντας ακόμη στον αφρό, κι έπλασε
μια πολυπόθητη ομορφιά, όχι ζωγραφιστή, μα έμψυχη.
Πόσο ωραία με τα ακροδάχτυλά της πιέζει τα μαλλιά της,
πόσο ωραία από τα μάτια της γαλήνιος λάμπει ο πόθος!
Και ο μαστός της φουσκωμένο κυδώνι που αναγγέλλει ένα άνθισμα.
Η Αθηνά η ίδια και του Δία η γυναίκα
θα πουν:  «Δία στην σύγκριση χάσαμε!»[1]




  (Phillip Leslie Hale)

Το επίγραμμα από το φθαρμένο πάπυρο του Βερολίνου:
[.........] την χρυσή ο Απελλής είδε την Κύπριδα
[ γυμνή από το θεϊκό το πέ]λαγος να αναδύεται∙
[μέχρι το στέρνο της,] καθώς αρμόζει, [την αντίκρισε.]
[Και έτσι την ζωγράφισε, στ’ αλήθεια θαύμα [μέγα να το κοιτάζεις.]

[.........] χρυσῆν θηήσατο Κύπριν Ἀπελλῆς
[γυμνὴν ἐ]κ δ[ίου πό]ντου ἀνερχομένην
[μέχρις δὲ στέρνω]ν, ὅσα καὶ θἐμις, [εἴσιδ]εν αὐτ[ήν,]
[κἄγραψεν τοίην, ἦ μέγα] θαῦμα [ἰδεῖν.]

(Fritz Zuber-Buhler)

Το επίγραμμα του Δημόκριτου:
Όταν η Κύπριδα, με τα μαλλιά της να στάζουν ακόμα αφρό αλμυρό,
γυμνή αναδύθηκε από το πορφυρό το κύμα,
πλάι στα λευκά της τα μάγουλα με τα χέρια έπιασε
τα μαλλιά της και τα στράγγιζε απ’ του Αιγαίου το αλάτι.
Μόνο το στήθος φανέρωσε, καθώς αρμόζει. Εάν ετούτη
ήταν σαν κι εκείνη, ας ταραχθεί η καρδιά του Άρη![2]

(Henry Courtney Selous)

Το επίγραμμα του Αντίπατρου:
Αυτήν που αναδύθηκε μόλις απ’ τη μητέρα της θάλασσα,
την Κύπριδα, τον μόχθο της γραφίδας του Απελλή, κοίταξε,
πώς με το χέρι αδράχνοντας τα βρεγμένα μαλλιά της
στραγγίζει τον αφρό από τους νοτερούς της βοστρύχους.
Οι θεές οι ίδιες, η Αθηνά και η Ήρα, θα πουν:
«Δεν πρόκειται πια να σε ανταγωνιστούμε στην ομορφιά!»

(Gustave Moreau)

Το επίγραμμα του Αρχία:
Την ίδια την Κύπριδα γυμνή την είδε να γεννιέται
ο Απελλής από τη θάλασσα, τη μάνα της,
κι έτσι την αποτύπωσε με τα ωραία της χέρια να στραγγίζει
τα μαλλιά της, τα βρεγμένα ακόμη απ’ τον αφρό του νερού.

(Giorgio Vasari)
)

Το επίγραμμα του Ιουλιανού:
Μόλις αναδύθηκε η θέα της Πάφου στη γέννα της θάλασσας,
έχοντας για μαία τού Απελλή την παλάμη.
Όμως γοργά από τη ζωγραφιά αποτραβήξου, μην τυχόν και σε βρέξει
ο αφρός που στάζει απ’ τα μαλλιά που στραγγίζουν.
Εάν πράγματι τόσο όμορφη κάποτε η Κύπριδα ξεγυμνώθηκε για ένα μήλο,
την Τροία άδικα η Παλλάδα την κούρσεψε.[3]

(Jean-Léon Gérôme)



ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΕΙΚΟΝΕΣ

[1] Εννοεί την κρίση του Πάρη και το μήλο της έριδας για το ποια θεά ήταν η πιο όμορφη.



                                                                (Theodore Chasseriau)

[2] Η ερμηνεία της τελευταίας φράσης αποτελεί αντικείμενο διαφωνιών και το νόημα παραμένει ασαφές. Η ερμηνεία που υιοθετώ εδώ: «Εάν η Αφροδίτη του μύθου ήταν πράγματι τόσο όμορφη όσο αυτή του Απελλή, δικαίως ταράζεται (από πόθο) η καρδιά του Άρη». Ο Άρης ήταν εραστής της Αφροδίτης.
 (Robert Fowler)

[3] Εννοεί ότι εάν η μυθική Αφροδίτη ήταν πράγματι τόσο όμορφη όσο στη ζωγραφιά του Απελλή, κακώς η Αθηνά θύμωσε με τον Πάρη που έδωσε τη νίκη στην Αφροδίτη και άδικα κατέστρεψε από την οργή της την Τροία.

(François Boucher)


(Laurits Tuxen)


(Ted Seth Jacobs)

(Jean Auguste Dominique Ingres)

(Τιτσιάνο)

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…