Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οι κόρες του Ήλιου: οι χαμένες Ηλιάδες του Αισχύλου



Οι κόρες του Ήλιου, οι Ηλιάδες, είχαν ως θέμα τους τον μύθο του Φαέθοντα, ο οποίος πάνω στον ενθουσιασμό του, καθώς οδηγούσε το άρμα του πατέρα του, του Ήλιου, προκάλεσε ζημιές στη γη, με αποτέλεσμα να οργιστεί ο Δίας και να τον τιμωρήσει χτυπώντας τον με κεραυνό και προκαλώντας την πτώση του στον ποταμό Ηριδανό.  Οι αδερφές του, οι Ηλιάδες, από τη θλίψη τους για το θάνατο του αδερφού τους, έκλαιγαν ασταμάτητα. Ο Δίας τις λυπήθηκε και τις μεταμόρφωσε σε λευκές, ενώ τα δάκρυά τους έσταζαν από τον κορμό των δέντρων σαν κεχριμπάρι. Μ’ αυτόν τον έξοχο μύθο οι Έλληνες εξηγούσαν ποιητικά την ύπαρξη του ήλεκτρου, δηλαδή του κεχριμπαριού. Επίσης αποκαλούσαν τον ακτινοβόλο ήλιο με το επίθετο ἠλέκτωρ.  
Ο ακριβής τρόπος με τον οποίον ο Αισχύλος χειρίστηκε το μύθο του Φαέθοντα μας είναι άγνωστος, εφόσον η τραγωδία Ηλιάδες έχει χαθεί. Ωστόσο από διάφορες αρχαίες πληροφορίες γνωρίζουμε πως ο Αισχύλος σε γενικές γραμμές ακολουθούσε τον Ησίοδο. Ενώ όμως ο Ησίοδος μιλούσε για επτά κόρες του Ήλιου, ο Αισχύλος αναγνώριζε μόνο τρεις, την Λαμπετίη, την Αίγλη και την Φαέθουσα, κόρες του Ήλιου και της Ρόδης.  Επιπλέον μετέφερε την πτώση του Φαέθοντα στην περιοχή της Ιβηρίας.

Απόσπασμα 1
Οι αρχαίοι Έλληνες, προκειμένου να εξηγήσουν την εμφάνιση κάθε πρωί του ηλίου στην Ανατολή αφού είχε βασιλέψει στη Δύση, επινόησαν έναν μύθο, σύμφωνα με τον οποίο ο ήλιος κατέχει ένα χρυσό κύπελλο, κατασκευασμένο από τον Ήφαιστο, μέσα στο οποίο στη διάρκεια της νύχτας μαζί με το άρμα του και τα άλογά του διασχίζει τον ωκεανό, πηγαίνοντας προς το μέρος από όπου πρόκειται να ανατείλει, δηλαδή στην Ανατολή. Όταν ο Ηρακλής ταξίδευε προς την Ερύθεια, με σκοπό να αρπάξει τα βόδια του Γηρυόνη, ο Ήλιος του δάνεισε το κύπελλό του, προκειμένου να ταξιδέψει μέχρι το νησί του Γηρυόνη.

εκεί στην Δύση είναι το κύπελλο του πατέρα σου,
το φτιαγμένο από τον Ήφαιστο.  Μέσα σ’ αυτό σπεύδοντας
διασχίζει το μεγάλο φουσκωμένο ποτάμι που περιβάλλει τη γη,
αποφεύγοντας το σκότος της ιερής νύχτας με τα μαύρα της άλογα.

ἔνθ΄ 
ἐπὶ δυσμαῖσι τεοῦ 
πατρὸς Ἡφαιστοτυκὲς 
δέπας͵ ἐν τῶι διαβάλλει 
πολὺν οἰδματόεντα περίδρομον πόρον συθείς, 
μελανίππου προφυγὼν  ἱερᾶς νυκτὸς ἀμολγόν.

Απόσπασμα 2
Πρόκειται για ένα καταπληκτικό δίστιχο από το οποίο φαίνεται ολοκάθαρα ότι ο ποιητής μας είχε μια αντίληψη για τον ύψιστο θεό, η οποία υπερέβαινε ασύλληπτα την απλή ειδωλολατρία. Για τον Αισχύλο ο Ζευς είναι τα πάντα, αλλά και ταυτόχρονα υπερβαίνει τα πάντα. Με άλλα λόγια είναι κυριολεκτικά άρρητος.

Ο Δίας είναι ο αιθέρας, ο Δίας είναι η γη, ο Δίας είναι ο ουρανός,
ο Δίας είναι τα πάντα, αλλά και όλα όσα είναι πέρα από τα πάντα.

Ζεύς ἐστιν αἰθήρ͵ Ζεὺς δὲ γῆ͵ Ζεὺς δ΄ οὐρανός͵
Ζεύς τοι τὰ πάντα χὤτι τῶνδ’ ὑπέρτερον.

Απόσπασμα 3
Ο Φαέθοντας έπεσε μέσα στον ποταμό Ηριδανό, τον οποίο ο Αισχύλος σύμφωνα με τον Πλίνιο (ΗΝ 37.31) τοποθετούσε στην Ιβηρία και τον ταύτιζε με τον  ποταμό Ροδανό, ο οποίος με τη σειρά του συγχεόταν με τον ποταμό Πάδο, στις όχθες του οποίου βρισκόταν η πόλη Αδρία.  Ο Πολύβιος (2.16) και ο Πλούταρχος (Περί των υπό του θείου βραδέως τιμωρουμένων 557D, τοὺς περὶ Ἠριδανὸν βαρβάρους μελανοφοροῦντας ἐπὶ πένθει τοῦ Φαέθοντος) μας αναφέρουν ότι οι κάτοικοι κατά μήκος του Ηριδανού φορούσαν μαύρα ρούχα σε ένδειξη θρήνου για τον θάνατο του Φαέθοντα.

Οι γυναίκες της Αδρίας θα μάθουν να θρηνούν μ’ έναν καινούργιο τρόπο

Ἀδριαναί τε γυναῖκες  τρόπον ἕξουσι γόων


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…