Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Όχι άλλο ξύλο: ένας νέος ζητά τη βοήθεια της μητέρας του στην Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ.


Μολύβδινη πινακίδα του πρώιμου 4ου αιώνα π.Χ. από την αθηναϊκή αγορά μάς διέσωσε την προσωπική επιστολή απελπισίας ενός νεαρού προς τη μητέρα του. Το όνομα του παιδιού είναι μη αττικό και πιθανώς έχουμε να κάνουμε με έναν μέτοικο. Ο νεαρός έχει σταλεί ως μαθητευόμενος ή βοηθός σε κάποιο χυτήριο, αλλά εκεί τον κακομεταχειρίζονται. Ο νεαρός ζητά την άμεση παρέμβαση της μητέρας του για να αλλάξει η κατάσταση.
            Οι ιδιωτικές επιστολές σε μόλυβδο είναι πολύ σπάνιες κι αυτό πρέπει να οφείλεται στο γεγονός ότι ο μόλυβδος επαναχρησιμοποιούνταν ή πετιόταν, ενώ ο πάπυρος σίγουρα χρησιμοποιούνταν εκτενέστερα. Τα δείγματα που μας έχουν σωθεί πρέπει να είναι κυρίως από επιστολές που δεν έφθασαν ποτέ στον προορισμό τους. Το παρόν κείμενο από τα στυλιστικά χαρακτηριστικά της γραφής φαίνεται ότι έχει γραφτεί για λογαριασμό του νεαρού από κάποιον επαγγελματία γραφέα. Η επιστολή τυλίχτηκε με το κείμενο στην εσωτερική πλευρά, ενώ στην εξωτερική μοιάζει να υπάρχουν τα αχνά υπολείμματα μιας διεύθυνσης. Η επιστολή βρέθηκε πεταμένη μέσα σε ένα φρεάτιο στην Αγορά μαζί με πλήθος αφιερωμάτων κάποιας γυναικείας λατρείας και άλλα αντικείμενα από γειτονικά δημόσια κτήρια, όπως το Ιππαρχείο, που απορρίφθηκαν εκεί. Ο άνθρωπος στον οποίο ο νεαρός είχε εμπιστευθεί την επιστολή προφανώς θεώρησε ευκολότερο να την ξεφορτωθεί στο φρεάτιο…


Ο Λήσις[1] στέλνει αυτή την επιστολή στον Ξενοκλή[2] και τη μητέρα του, ώστε να μην αγνοήσουν το γεγονός ότι αφανίζεται στο χαλκείο,[3] αλλά να έρθουν στα αφεντικά του και να βρουν κάτι καλύτερο γι’ αυτόν. Έχω πέσει στα χέρια ενός πολύ αρρωστημένου ανθρώπου:[4] χάνομαι από το μαστίγωμα, με δένουν, με προπηλακίζουν, όλο και περισσότερο.[5]




[1] Το όνομα Λῆσις εμφανίζεται για πρώτη φορά εδώ και δεν είναι αττικό. Παράγεται από το ρήμα λῶ που είναι δωρικό ισοδύναμο του θέλω. Πβ. Λησίας από τη Μεγαλόπολη του 2ου αιώνα π.Χ., όπου όμως το περιβάλλον είναι αρκαδικό. Πβ. επίσης το δωρικό όνομα Βῶλις από το βώλομαι (= βούλομαι), συνώνυμο του λῶ.
[2] Ο νέος παραπονιέται στη μητέρα του και τον Ξενοκλή για κακομεταχείριση. Η πιθανότητα να διαπραγματευθούν αυτοί μια άλλη λύση υποδεικνύει ότι ο Λήσις κατέληξε στο χαλκείο κατόπιν συμφωνίας. Μπορούμε εξαρχής να αποκλείσουμε την περίπτωση ο Ξενοκλής να είναι ο πατέρας του Λήσιος, αφού έτσι η μητέρα του δεν θα είχε κανένα νομικό δικαίωμα να πάρει μέρος στην αναδιαπραγμάτευση της συμφωνίας. Το ίδιο ισχύει για τη μητέρα και στην περίπτωση που Λήσις είναι δούλος, αφού τότε το λόγο θα είχε μόνο ο Ξενοκλής (αν ήταν ο ιδιοκτήτης του). Τα συμφραζόμενα ταιριάζουν καλύτερα στην περίπτωση που ο Λήσις είναι μέτοικος ορφανός από πατέρα. Αυτό θα εξηγούσε το ρόλο της μητέρας, ενώ ο Ξενοκλής θα ήταν ο πολίτης-αντιπρόσωπος (προστάτης) που κάθε μέτοικος όφειλε να διαθέτει κατά την παραμονή του στην Αθήνα. Η περίπτωση θυμίζει την περίπτωση του Λουκιανού που ο πατέρας του τον έστειλε στο εργαστήριο του αδερφού της γυναίκας του. Ο Λουκιανός έφαγε ξύλο ήδη από την πρώτη μέρα και γύρισε στη μητέρα του κλαίγοντας. Η συμφωνία για μαθητεία περιλάμβανε συνήθως αμοιβή του δασκάλου και τον όρο ο δάσκαλος ως ποινή να πληρώσει τα δίδακτρα σε περίπτωση που ο νέος κριθεί ότι δεν έμαθε κοντά του την τέχνη. Επίσης υπήρχαν δύο τύποι συμφωνιών: είτε ο μαθητής δούλευε τη μέρα και γύριζε σπίτι τη νύχτα (Λουκιανός), είτε έμενε με τα αφεντικά σε μια διαδικασία που μπορεί να έπαιρνε και χρόνια (Λήσις).
[3] Ο όρος συχνά είχε τη γενικότερη σημασία του εργαστήριου επεξεργασίας μετάλλων και όχι ειδικά του χαλκού.
[4] Στην προηγούμενη πρόταση τα αφεντικά ήταν πολλά, εδώ μνημονεύεται μόνο ένας άνθρωπος να δυναστεύει τον νεαρό. Οι δύο αναφορές συμβιβάζονται: τα καθαυτό αφεντικά του χυτηρίου παρέδωσαν τον Λήση σε κάποιον από τους αρχιτεχνίτες, ο οποίος έτυχε να είναι βίαιος. Έχουμε σκηνές από αγγεία που απεικονίζουν τη βία που μπορούσε να υπάρξει σε βάρος του μαθητευόμενου στο εργαστήριο.

[5] Το ασύνδετο σχήμα αποτελεί εδώ ρητορική κατασκευή που αφενός έλκει την προσοχή του αναγνώστη, αφετέρου υποδηλώνει το επείγον της κατάστασης και την αγωνία του αποστολέα. Η έκφραση μᾶλλον μᾶλλον, που ο Φώτιος ερμηνεύει στο αντίστοιχο λήμμα ως μᾶλλον μᾶλλον∙ οὕτως λέγουσιν ἄνευ τοῦ καί συνδέσμου… μᾶλλον μᾶλλον∙ ἀντὶ τοῦ ἀεὶ καὶ μᾶλλον, θυμίζει κάπως τις επιρρηματικές επαναλήψεις της νεότερης γλώσσας μας (σιγά-σιγά κ.τ.λ.).

[Πηγή: D. R. Jordan, "A personal letter found in the Athenian Agora", Hesperia 69 2000, 91-103] 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…