Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Το φάντασμα του Λύση και η κοινότητα των Πυθαγορείων της Ιταλίας


[Σ’ αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον απόσπασμα από το Περί του Σωκράτους δαιμονίου (13, 16) μαθαίνουμε ταυτόχρονα για την τύχη των πυθαγορείων μετά τους διωγμούς εναντίον τους, αλλά και πολλά πράγματα για τις δοξασίες τους. Συνομιλούν ο Θεάνωρ, νεαρός πυθαγόρειος που έχει έρθει σταλμένος από την Ιταλία, για να πάρει το σώμα του πυθαγόρειου Λύση από τη Θήβα πίσω στην πατρίδα, ο Σιμμίας, στενός φίλος του Σωκράτη και γνώριμος του πυθαγόρειου Φιλόλαου, ενώ αναφέρεται και ο Πόλυμνης, πατέρας του Επαμεινώνδα, του σπουδαίου στρατηγού των Θηβαίων. Ο διάλογος υποτίθεται ότι εκτυλίσσεται στη Θήβα στα 379 π.Χ.:]

(Θεάνωρ): «Όταν, λοιπόν, κατέρρευσαν οι κατά πόλεις εταιρείες των πυθαγορείων, οι οποίοι είχαν ηττηθεί στην εμφύλια διαμάχη, μια ομάδα τους στο Μεταπόντιο,[1] συσπειρωμένη ακόμη, συνεδρίαζε σε κάποιο σπίτι. Τότε οι οπαδοί του Κύλωνα[2] τους έβαλαν από γύρω φωτιά και μεμιάς τους αφάνισαν όλους, εκτός από το Φιλόλαο[3] και το Λύση που ήταν νέοι ακόμη και σώθηκαν απ’ τη φωτιά χάρη στη ρώμη και την ευκινησία τους. Ο Φιλόλαος, λοιπόν, αφού διέφυγε στους Λευκανούς επανήλθε σώος προς τους άλλους φίλους, οι οποίοι άρχισαν ήδη να συγκεντρώνονται και πάλι και να υπερισχύουν των οπαδών του Κύλωνα. Για το Λύση, όμως, δεν ήταν γνωστό για πολύ καιρό πού είχε πάει, έως ότου ο Γοργίας ο Λεοντίνος,[4] επιστρέφοντας με πλοίο από την Ελλάδα στη Σικελία, ανακοίνωσε με βεβαιότητα στον κύκλο του Αρεσά[5] ότι συναντήθηκε με το Λύση που περνούσε τον καιρό του στη Θήβα. Κίνησε, λοιπόν, ο Αρεσάς, όπως είχε, να πάει ο ίδιος με το πλοίο, εξαιτίας του πόθου του να δει αυτόν τον άνθρωπο. Επειδή, όμως, του έλειπαν, εξαιτίας του γήρατος και της αδυναμί­ας του, εντελώς οι δυνάμεις για κάτι τέτοιο, παρήγγειλε σε μας να φέρουμε το Λύση κατά προτίμηση ζωντανό στην Ι­ταλία ή τα λείψανά του, αν είχε πεθάνει. Οι πόλεμοι, ό­μως, που έγιναν στο μεταξύ, οι εμφύλιες διαμάχες και οι τυραννίδες εμπόδισαν τους φίλους του να εκτελέσουν την αποστολή αυτή, όσο ο Αρεσάς ζούσε. Το δαιμόνιο του Λύση, αφού αυτός είχε πεθάνει πια, μας υπέδειξε εναργώς το θάνατό του και όσοι ήταν καλά πληροφορημένοι μας ανήγγειλαν τις φροντίδες σας και τη ζωή του κοντά σε σας, Πόλυμνη, ότι δηλαδή είχε την τύχη να τον γηροκομήσετε πλούσια στο φτωχό σας σπίτι και ότι πέθανε μακαριστός, αφού πήρε τον τίτλο του πατέρα των γιων σου. Τότε στάλθηκα εγώ, νέος και ένας από πολλούς και πρεσβύτερους, οι οποίοι έχουνε χρήματα και θέλουν να δώσουν σε σας που δεν έχετε και να πάρουν ως αντάλλαγ­μα άφθονη την ευγνωμοσύνη και τη φιλία σας. Ο Λύσης βέβαια έχει ενταφιαστεί καλά από σας, όμως ακόμη ανώ­τερη γι' αυτόν και από τον ωραίο τάφο είναι η ευγνωμο­σύνη που ανταποδίδεται στους φίλους του από τους φίλους και τους οικείους του»…


(Σιμμίας): «Αλλά σχετικά με το Λύση -αν είναι θεμιτό να το ακούσουμε- τι από τα δύο θα κάνεις: Άραγε θα τον μετακινήσεις από τον τάφο του και θα τον μετοικίσεις στην Ιταλία ή θα τον αφήσεις να παραμείνει εδώ σε μας και να μας έχει ευμενείς και φίλους συνοίκους, όταν θα πάμε κι εμείς εκεί;»
Και ο Θεάνωρ μειδίασε και είπε: «Φαίνεται πως ο Λύ­σης, Σιμμία, αγαπά αυτό το μέρος, αφού δεν του έλειψε τί­ποτε από τα καλά χάρη στον Επαμεινώνδα. Υπάρχει κά­ποια ιδιαίτερη τελετή που γίνεται κατά τις ταφές των πυ­θαγορείων και την οποία, αν δεν την τύχουμε. θεωρούμε ότι δεν λάβαμε το μακαριστό και προσήκον τέλος. Όταν, λοιπόν, μάθαμε από τα όνειρα για το θάνατο του Λύση (γιατί από κάποιο σημάδι που εμφανίζεται στη διάρκεια του ύπνου διακρίνουμε αν το φάντασμα είναι ανθρώπου πεθαμένου ή ζωντανού[6]) μπήκε σε πολλούς από μας η σκέψη ότι ο Λύσης κηδεύτηκε λάθος σε ξένη χώρα και ότι πρέπει να τον μετακινήσουμε (στην Ιταλία), για να λάχει εκεί τις νόμιμες τελετές. Μ’ αυτή τη σκέψη ήρθα κι εγώ ε­δώ και, αφού με οδήγησαν ευθύς οι ντόπιοι προς τον τάφο, έχυσα, βράδυ πια, χοές καλώντας την ψυχή του Λύση να επιστρέψει και να χρησμοδοτήσει με ποιο τρόπο πρέπει να τα κάνω αυτά. Καθώς προχωρούσε η νύχτα δεν είδα τίπο­τα, μου φάνηκε όμως ότι άκουσα μια φωνή που έλεγε να μην κινώ τα ακίνητα. Γιατί το σώμα του Λύση κηδεύτη­κε από τους φίλους του με όσιο τρόπο, ενώ η ψυχή του, έ­χοντας ήδη κριθεί, αφέθηκε να γεννηθεί και πάλι και της έ­λαχε να συνδεθεί με κάποιον άλλο δαίμονα.[7] Όταν μάλι­στα συνάντησα το πρωί τον Επαμεινώνδα και άκουσα τον τρόπο με τον οποίο έθαψε το Λύση, κατάλαβα ότι αυτός εί­χε εκπαιδευτεί καλώς από εκείνον τον άνδρα μέχρι και τα απόρρητα δόγματα και ότι είχε ως οδηγό στη ζωή του τον ίδιο δαίμονα -αν δεν είμαι ανίκανος στο να εξάγω συμπε­ράσματα για τον κυβερνήτη από τον πλου. Γιατί πολλές είναι οι ατραποί της ζωής, λίγες όμως εκείνες στις οποίες οδηγούν τους ανθρώπους οι δαίμονες».





[1] Το Μεταπόντιο ήταν πόλη στη Λουκανία, δυτικά του Τάραντα. Η αφήγηση του Πλουτάρχου συμφωνεί με αυτήν του Ιάμβλιχου, Περί του Πυθαγορικού βίου 248-51, με τη διαφορά ότι ο πρώτος τοποθετεί τον εμπρησμό (βλ. αμέσως παρακάτω στη μετάφραση) στο Μεταπόντιο, αντί για τον Κρότωνα, και αντικαθιστά το όνομα του Αρχίππου με τον Φιλόλαο.
[2] Αρχηγός της αντιπυθαγόρειας μερίδας. Ο Κύλωνας καταγόταν από αριστοκρατική γενιά, αλλά ήταν χαρακτήρας δύστροπος και βίαιος. Σε μεγάλη ηλικία πήγε στον Πυθαγόρα και ζήτησε να γίνει μέλος της ομάδας του, το αίτημά του όμως απορρίφθηκε. Έτσι ξεσήκωσε τους οπαδούς του εναντίον των πυθαγορείων. Η εξέγερση αυτή πρέπει να τοποθετηθεί γύρω στο 460-450 π.Χ.
[3] Πυθαγόρειος, δάσκαλος του Σιμμία και του Κέβητα. Ο Ολυμπιόδωρος στο υπόμνημά του στο Φαίδωνα του Πλάτωνα υποστηρίζει ότι ήταν ο Λύσης και ο Ίππαρχος αυτοί που διέφυγαν και ότι ήταν ο Φιλόλαος αυτός που πήγε στη Θήβα για να κάνει προσφορές στον τάφο του Λύση.
[4] Πρόκειται για τον περίφημο σοφιστή. Ο Γοργίας επέστρεφε από την πρεσβευτική του αποστολή στην Ελλάδα κατά το 427 π.Χ.
[5] Επικεφαλής εκείνη την εποχή των πυθαγόρειων κοινοτήτων. Βλ. Ιάμβλιχος, ό.π., 266 κ.εξ.
[6] Το σημάδι αυτό μας το κάνει γνωστό ο Πλούταρχος σε μια άλλη του πραγματεία (Περί των υπό του θείου βραδέως τιμωρούμενων): τα είδωλα των πεθαμένων δεν ανοιγοκλείνουν τα μάτια και δε ρίχνουν σκιά. Φαίνεται πως για τους πυθαγόρειους οι ψυχές μετά το θάνατο διατηρούν κατά κάποιο τρόπο μια μορφή σωματική. Επιπλέον, το όνειρο γι’ αυτούς αποτελούσε μια εμπειρία αντικειμενική και πηγή αυθεντικής πληροφόρησης.
[7] Υπαινιγμός σε μια αρχαία πυθαγόρεια παράδοση, κατά την οποία ο προσωπικός δαίμονας και το ανθρώπινο άτομο διακρίνονται εντελώς μεταξύ τους, με αποτέλεσμα σε κάθε καινούργια γέννηση το άτομο να συνδέεται και με έναν άλλο δαίμονα. Και αντίστροφα: ένας δαίμονας μπορεί να προσκολληθεί σε άλλη ψυχή μετά το θάνατο του ατόμου που την έφερε.  

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…