Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Πυγμαλίων: φοινικικό ή ελληνικό όνομα;




[Πηγή: Jean-Louis Perpillou, «Pygmalion et Karpalion», Mykenaïka (BCH Supplément xxv), 1992, 527-532]

To όνομα του Πυγμαλίωνος αποδίδεται σε δύο μυθικές προσωπικότητες: σε έναν βασιλιά της Τύρου και σε έναν Φοίνικα βασιλιά (ή γλύπτη) της Κύπρου που ερωτεύτηκε κάποιο άγαλμα της Αφροδίτης.[1] Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι εφόσον εμπλέκονται Φοίνικες, το όνομα του Πυγμαλίωνος πρέπει να έχει φοινικική προέλευση, ίσως το βασιλικό όνομα Pumaijaton (Pumayyaton). Ωστόσο το όνομα έχει διαυγή ελληνική ετυμολογία και σχηματισμό. Σχετίζεται ολοφάνερα με την πυγμή, την γροθιά.  Η έννοια του νανισμού που υπόκειται στη λέξη για το λαό των Πυγμαίων είναι δευτερεύουσα: οι Πυγμαίοι είναι τόσο κοντοί όσο μια πυγμή, μέτρο μήκους που ισοδυναμούσε με 18 δακτύλους.[2] Από αυτή τη δευτερεύουσα σημασία πέρασε το όνομα του Πυγμαλίωνος στα Λατινικά ως pumilio, ο νάνος, πιθανώς μέσω της σικελικής κωμωδίας. Το όνομα του Πυγμαλίωνος στην αρχική ελληνική παράδοση είναι βέβαιο ότι δεν είχε αυτή την συνδήλωση.
            H ελληνικότητα του ονόματος υποδεικνύεται ήδη από το γεγονός ότι ένας Πυγμᾶς ζούσε στην Αμοργό κατά τον 7ο αιώνα π.Χ. σε συμφραζόμενα που δεν έχουν καμιά σχέση με την Φοινίκη. Το ίδιο ισχύει και για τον 2ο αιώνα π.Χ. στην Κρήτη: εδώ απαντά κάποιος Ποιμαλίων στην Ιεράπυτνα (< Πυμμαλίων με αφομοίωση και απλοποίηση του -γμ-. Το -οι- οφείλεται σε καθαρά ορθογραφικούς λόγους, αφού η δίφθογγος και το ύψιλον είχαν πια συμπέσει φωνητικά κατά την εποχή αυτή).
            Υπάρχει πράγματι μια ομάδα ελληνικών ανθρωπωνυμίων σε -αλίων που παράγονται από επίθετα σε -αλος, τα οποία με τη σειρά τους παράγονται από διάφορες βάσεις, επιθετικές και ουσιαστικές. Η επέκταση -αλ-/-αλο- σχηματίζει διάφορα παράγωγα ουσιαστικά, όπως τεχνικούς όρους, μέρη του σώματος κ.τ.λ. Βλ. για παράδειγμα βάτταλος, αἴθαλος, σίμαλος. Η επέκταση αυτή παίρνει διάφορες μορφές: -αλέο-, -άλιο- και φυσικά -αλίων: π.χ. ὑδαλέος/ὑδαρός, ἰκμαλέος, Ἰκμάλιος, πιαλέος, πιαλός (πιαρός), ἄρδαλος.
            Το πώς σχηματίστηκε το όνομα Πυγμαλίων το υποδεικνύουν ονόματα όπως Ἀρδαλίων < ἄρδαλος < ἄρδα, Ἀρπαλίων < ἄρπαλος/ἀρπαλέος < ἀλπαλέος με ανομοίωση (πβ. στον Ησύχιο: ἀλπαλέος = ἀγαπητός) < ἄλπαρ, Δρακαλίων < δράξ (=η δράκα), Ὀμφαλίων < ὀμφαλός. Επίσης πυρρός > Πύρραλος > Πυρραλίων, Μικ(κ)ός > Μίκκαλος > Μικκαλίων, Σῖμος > Σίμαλος > Σιμαλίων, Πυργαλίων < Πύργαλος < πύργος. Βλ. επίσης στην Αρκαδία Ἐρευθαλίων (<ἔρευθος = ἐρυθρός).Βλέπουμε ότι πολλά από αυτά τα ανθρωπωνύμια παραπέμπουν σε φυσικά και σωματικά χαρακτηριστικά ή το χρώμα του δέρματος ή των μαλλιών κ.ο.κ. Μερικά θα ήταν σίγουρα κοροϊδευτικά. Ποσθαλίων < πόσθη < πέος, Κεφαλίων (=κεφάλας). Ήδη στη μυκηναϊκή απαντά το Αἴθαλος (< αἰθός). Επίσης στη μυκηναϊκή απαντά ήδη τα Μικκαλίων (=μικρός), Καρπαλίων (< καρπός).[3]
            Στην ίδια κατηγορία ανήκει και το Δευκαλίων που υπάρχει και στη μυκηναϊκή. Η ακριβής ετυμολογία του είναι αντικείμενο διαφωνίας. Πιθανή φαίνεται η προέλευση από το *Λευκαλίων με ανομοίωση, κάτι που θα ταίριαζε με το όνομα της γυναίκας του Πύρρας που επίσης παραπέμπει σε χρώμα.



[1] Στην ιστορική εποχή ένας πραγματικός Κύπριος βασιλιάς φέρει το όνομα, αν και η αφήγηση του Διόδωρου Σικελιώτη (19.79.4) δεν αναφέρει την πόλη του. Μαζί με άλλους κυβερνήτες πόλεων της νήσου (Πράξιππος, Στασίοικος) συναντήθηκαν το 313 π.Χ. με τον Πτολεμαίο.
[2] Πβ. και ὁ πυγών, τοῦ πυγῶνος = 20 δάκτυλοι.
[3] Ένας Καρπᾶς ζούσε τον 2ο αιώνα μ.Χ. στην Πάρο. Πβ. το Πυγμᾶς. Επίσης στην Παλατινή ανθολογία Καρπυλλίδης (< Κάρπυλλος ήδη στη μυκηναϊκή).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…