Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η ιουδαϊκή κοινότητα των Θεραπευτών στην Αίγυπτο και οι ρίζες του χριστιανικού μοναχισμού



Η κοινότητα των Θεραπευτών της Αιγύπτου περιγράφεται από τον Φίλωνα τον Αλεξανδρινό στο έργο του Περί βίου θεωρητικού. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι οι Θεραπευτές αυτοί δεν είναι τίποτα άλλο παρά Εσσαίοι που έδιναν περισσότερο έμφαση στο θεωρητικό βίο, σε αντίθεση με τους καθαυτό Εσσαίους, οι οποίοι έδιναν έμφαση στον πρακτικό βίο. Αν, όμως, ο Φίλωνας σκόπευε να αναφερθεί σε Εσσαίους που ασκούν περισσότερο το βίο της θεωρίας απ’ όσο της δράσης σίγουρα θα είχε κάνει κάποια περαιτέρω σύνδεση ανάμεσα στους δύο κλάδους της αίρεσης. Είναι προτιμότερο να θεωρήσουμε ότι οι Θεραπευτές αποτελούσαν μια ιδιαίτερη ομάδα Ιουδαίων εγκατεστημένων έξω από την Αλεξάνδρεια.
Ο Φίλωνας. όπως αναφέρθηκε, τοποθετεί τους Θεραπευτές ακριβώς έξω από την Αλεξάνδρεια. Εντούτοις δεν αναφέρει την ακριβή τοποθεσία διαμονής τους, αν και μας δίνει την περιγραφή της. Ο πλέον πιθανός τόπος εγκατάστασης της κοινότητας, σύμφωνα με αυτή την περιγραφή, φαίνεται να είναι ένας μακρύς, χαμηλός ασβεστολιθικός λόφος, ο οποίος απλώνεται (με κατεύθυνση από τα νοτιοανατολικά προς τα νοτιοδυτικά) στη νοτιοδυτική πλευρά της Αλεξάνδρειας, περίπου 14 με 18 χιλιόμετρα μακριά από τα δυτικά τείχη. Εδώ υπάρχει γη κατάλληλη για κατοίκηση και από τις δυο πλευρές του λόφου, καθώς και χωριά που κύκλωναν το λόφο, όπως αναφέρει το κείμενο. Το μέρος είναι πιο κοντά στη Μαρεώτιδα λίμνη απ’ όσο στη Μεσόγειο και, επομένως, βρισκόταν περισσότερο κάτω από την επίδραση της αύρας της λίμνης παρά της θάλασσας. Στην περιοχή υπήρχαν, σύμφωνα με το Στράβωνα (17.1.14), οι κώμες Πλινθίνη και Νίκιος καθώς και ένα φρούριο με το όνομα Χερρόνησος. Κοντά απλωνόταν και η πόλη Μαρέη. Επομένως, η περιοχή δεν ήταν ακατοίκητη. Η κοντινή ύπαρξη οικισμών αναφέρεται ρητά από το Φίλωνα, η περιγραφή του οποίου υπαινίσσεται ότι αρκετοί πλούσιοι Αλεξανδρινοί είχαν χτίσει βίλες στην περιοχή. Άρα, η κοινότητα των Θεραπευτών δεν ήταν όπως αυτή των Εσσαίων εγκατεστημένη στην έρημο. Ήταν μια αγροτική κοινότητα κοντά στην πόλη.


Μια άλλη σημαντική διαφορά ανάμεσα στους Εσσαίους και τους Θεραπευτές αφορά τη συμμετοχή γυναικών στην κοινότητα. Σύμφωνα με το Φίλωνα η κοινότητα των Εσσαίων αποτελούνταν αποκλειστικά από άντρες. Βέβαια ο Ιώσηπος αναφέρει ότι ορισμένοι Εσσαίοι παντρεύονταν, φαίνεται όμως ότι οι γυναίκες τους δεν αποτελούσαν μέλη της κοινότητας. Αντίθετα, στην αλεξανδρινή ιουδαϊκή κοινότητα των Θεραπευτών μετείχαν και γυναίκες που είχαν τον ίδιο ζήλο με τους άντρες για το θεωρητικό βίο. Μολονότι ο Φίλωνας δεν το αναφέρει πουθενά ρητά, εντούτοις απ’ όσα λέει γίνεται φανερό ότι η κοινότητα των Θεραπευτών αποτελούνταν από μέλη της πεπαιδευμένης ανώτερης τάξης της Αλεξάνδρειας. Όχι μόνο οι άντρες αλλά και οι γυναίκες ήταν ικανές για ανάγνωση. Αυτό το γεγονός φαίνεται να υποδηλώνει ότι οι γυναίκες αυτές προέρχονταν από πλούσιες οικογένειες, οι οποίες είχαν την οικονομική δυνατότητα να παράσχουν παιδεία και στα θηλυκά τους μέλη. Σε ένα πλούσιο σπίτι ο παιδαγωγός μπορούσε να συνοδεύει και τα αγόρια και τα κορίτσια σε κάποιο σχολείο που παρείχε βασική εκπαίδευση ή ένας μορφωμένος δούλος να τα διδάσκει στο σπίτι. Επίσης, όσοι μετείχαν στην κοινότητα είχαν την υποχρέωση να αφήσουν τα υπάρχοντά τους στους συγγενείς και τους φίλους τους. Η υποχρέωση φαίνεται να υποδηλώνει ότι πολλά μέλη της κοινότητας είχαν αρκετή περιουσία, ώστε να παρουσιάζεται η ανάγκη να διευθετήσουν την παράδοσή της.
Οι Θεραπευτές, άντρες και γυναίκες, είχαν την ικανότητα να συνθέτουν ψαλμούς και ύμνους προς το Θεό σε κάθε είδους μέτρο και μελωδία και στον κατάλληλο ρυθμό. Οι Θεραπευτές συγκροτούσαν χορωδίες. Οι χοροί αυτών των χορωδιών αποτελούνταν βασικά από άντρες και παιδιά, αλλά και οι γυναίκες και τα κορίτσια μπορούσαν να σχηματίσουν ξεχωριστούς χορούς και να σμίξουν τη φωνή τους με τους άντρες. Ταυτόχρονα με το τραγούδι χόρευαν.
Ο Φίλωνας χαρακτηρίζει τα παλαιότερα μέλη της ομάδας ως ανθρώπους καλής καταγωγής, μεγαλωμένους με τη φιλοσοφία. Καλλιεργούσαν από πολύ νέοι το θεωρητικό κομμάτι της φιλοσοφίας, που είναι συνάμα το πιο ωραίο και θεϊκό. Τέτοιου είδους περιγραφές υποδηλώνουν ότι τα μέλη της κοινότητας των Θεραπευτών προέρχονταν από τους εκλεπτυσμένους κύκλους Ιουδαίων, στους οποίους ανήκε και ο Φίλωνας. Ο κύριος όγκος των μελών πρέπει να προερχόταν από την αλεξανδρινή ιουδαϊκή κοινότητα, μερικά όμως μέλη μπορεί να προέρχονταν και από την υπόλοιπη Αίγυπτο. Ο αριθμός τους δεν πρέπει να ήταν μεγάλος: όταν ο Φίλωνας περιγράφει τα συμπόσια τους, αναφέρει την ύπαρξη ενός και μόνου τραπεζιού για τους άνδρες στα δεξιά της αίθουσας, στο οποίο θα έπρεπε ίσως να προστεθεί και ένα τραπέζι για τις γυναίκες στα αριστερά. Επιπλέον, ο Φίλωνας δε φαίνεται να υπαινίσσεται την ύπαρξη κάποιας άλλης ανάλογης ασκητικής κοινότητας στην Αίγυπτο.
Οι Θεραπευτές φαίνεται ότι εγκατέλειπαν τις εκλεπτυσμένες αστικές τους συνήθειες, προκειμένου να υιοθετήσουν το θεωρητικό βίο. δηλαδή μια ζωή αφιερωμένη στην ανάγνωση και το στοχασμό επί των Γραφών. Απώτερο στόχο τους είχαν την πνευματική τους φώτιση και για να το πετύχουν αυτό ακολουθούσαν ένα είδος φιλοσοφικού ιουδαϊσμού παρόμοιου με του Φίλωνα, αλλά ίσως όχι ταυτόσημου. Η γνώση που έχει ο Φίλωνας για τις τελετές και τους κανόνες της κοινότητας ίσως προέρχεται από άμεση εποπτεία: μπορεί να τους είχε επισκεφτεί προσωπικά ή να είχε αντλήσει πληροφορίες από κάποιον αυτόπτη. Δε χρειάζεται να υιοθετήσουμε την άποψη ότι υπήρξε για ένα διάστημα μέλος της κοινότητας.
Δεν υπήρχαν σκλάβοι ως μέλη της κοινότητας ή ως προσωπικό υπηρεσίας στις κοινές τράπεζες. Όλα τα μέλη ήταν ελεύθεροι. Υπήρχε, όμως, ένα πλήθος νέων, το οποίο φαίνεται ότι έπαιζε σημαντικό ρόλο στην οργάνωση της κοινότητας. Αυτοί οι νέοι υποκαθιστούσαν τους δούλους ή τα παιδιά, αφού θεωρούσαν τους παλαιότερους ως γονείς τους. Οι νέοι προσέφεραν την υποστηρικτική δομή, η οποία ήταν απαραίτητη, προκειμένου οι πρεσβύτεροι να αφοσιωθούν αποκλειστικά στο θεωρητικό βίο. Είναι οι άνθρωποι που φρόντιζαν για τις πρακτικές ανάγκες. Ο Φίλωνας υπαινίσσεται ότι αυτοί οι νέοι είχαν γίνει δεκτοί στην κοινότητα κατόπιν αυστηρής επιλογής. Εκτός από το να εξυπηρετούν τις πρακτικές ανάγκες της κοινότητας, συμμετείχαν εν μέρει στις πνευματικές της δραστηριότητας: άκουγαν τους λόγους, χειροκροτούσαν και τραγουδούσαν. Φαίνεται ότι ήταν πνευματικά παιδιά των πρεσβυτέρων. Επομένους, η δομή της κοινότητας των Θεραπευτών φαίνεται ότι στηριζόταν σε μια διχοτόμηση ανάμεσα στα πρεσβύτερα μέλη, τα οποία ήταν πλήρως αφιερωμένα στο θεωρητικό βίο, και στα νεότερα μέλη, που αναλάμβαναν όλες τις πρακτικές δραστηριότητες. Τα νεότερα μέλη, φυσικά, θα περίμεναν υπομονετικά μέχρι να μπορέσουν κι αυτά με τη σειρά τους να αφοσιωθούν στο θεωρητικό βίο. Άνθρωποι που δεν είχαν γίνει ακόμη δεκτοί ως μέλη ή είχαν εκφράσει κάποιο ενδιαφέρον προσχώρησης στην κοινότητα πρέπει να διέθεταν τη δυνατότητα να αναμιγνύονται με τα νέα μέλη και να παρακολουθούν τις δραστηριότητές της. Αυτό εξηγεί το πώς ο Φίλωνας ή η πηγή του μπόρεσε να κάνει την περιγραφή αυτών των δραστηριοτήτων χωρίς να είναι μέλος της ομάδας.

Υπάρχουν αναμφισβήτητες ομοιότητες ανάμεσα στον τρόπο ζωής των Θεραπευτών και τον τρόπο ζωής των πρώτων χριστιανών μοναχών της Αιγύπτου. ιδιαίτερα αυτών που ασκήτεψαν στην έρημο της Νιτρίας. Αυτός είναι ο λόγος που θεωρήθηκαν από τους χριστιανούς Πατέρες ως πρότυπο της χριστιανικής ασκητικής ζωής. Ήδη ο Ευσέβιος Καισαρείας στην Εκκλησιαστική ιστορία του (2.16.2 κ.εξ.) υποστήριζε λανθασμένα ότι οι Θεραπευτές του Φίλωνα ήταν οι πρώτοι χριστιανοί μοναχοί και ότι ο ίδιος ο Φίλωνας είχε προσχωρήσει σ’ αυτούς. Η άποψη του Ευσέβιου κυριάρχησε ανάμεσα στους μελετητές του Φίλωνα ακόμη και ως τα τέλη του 18ου αιώνα μ.Χ. Πραγματικά: ο αναχωρητικός χαρακτήρας της κοινότητας, η απάρνηση των προσωπικών περιουσιακών στοιχείων, η απομόνωση κατά τις έξι μέρες της εβδομάδας και η συνάθροιση του Σαββάτου με σκοπό την κοινή προσευχή και τράπεζα, η αυστηρότητα του ωραρίου δραστηριοτήτων, η διαρκής προσήλωση της σκέψης στο Θεό, η διαρκής προσευχή, η μελέτη των Γραφών, όλα αυτά αποτελούσαν χαρακτηριστικά της ζωής και των χριστιανών αναχωρητών της ερήμου. Η μεγάλη διαφορά, εντούτοις, ανάμεσα στον ασκητισμό των Θεραπευτών και το χριστιανικό μοναχισμό φαίνεται να προέρχεται από τη συμμετοχή των χριστιανών μοναχών στη Θεία Ευχαριστία. Αυτή η συμμετοχή έχει προφανή εκκλησιολογική σημασία. Αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία ότι οι μοναχοί αποτελούν ένα ακέραιο κομμάτι της Εκκλησίας. Ο τρόπος ζωής τους έχει την ευλογία της Εκκλησίας και δεν αποτελεί εξωεκκλησιαστική δραστηριότητα. Αντίθετα, οι Θεραπευτές φαίνεται ότι αποτελούσαν ένα σώμα ασκητών που η ενσωμάτωσή τους στον κύριο κορμό του ιουδαϊσμού ήταν εν μέρει πολύ λεπτή.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…