Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Δημιουργώντας τάξη από το μίασμα του αίματος: τρεις αρχαιοελληνικές ιστορίες


      Διόδωρος Σικελιώτης 5.58.4 κ.εξ.:
μετὰ δὲ ταῦτα τῆς Ροδίας γῆς ἀνείσης ὄφεις ὑπερμεγέθεις συνέβη πολλοὺς τῶν ἐγχωρίων ὑπὸ τῶν ὄφεων διαφθαρῆναι· διόπερ οἱ περιλειφθέντες ἔπεμψαν εἰς Δῆλον τοὺς ἐπερωτήσοντας τὸν θεὸν περὶ τῆς τῶν κακῶν ἀπαλλαγῆς. τοῦ δ΄ Ἀπόλλωνος προστάξαντος αὐτοῖς παραλαβεῖν Φόρβαντα μετὰ τῶν συνακολουθούντων αὐτῷ͵ καὶ μετὰ τούτων κατοικεῖν τὴν Ρόδον· οὗτος δ΄ ἦν υἱὸς μὲν Λαπίθου͵ διέτριβε δὲ περὶ Θετταλίαν μετὰ πλειόνων͵ ζητῶν χώραν εἰς κατοίκησιν· τῶν δὲ Ροδίων μεταπεμψαμένων αὐτὸν κατὰ τὴν μαντείαν καὶ μεταδόντων τῆς χώρας͵ ὁ μὲν Φόρβας ἀνεῖλε τοὺς ὄφεις͵ καὶ τὴν νῆσον ἐλευθερώσας τοῦ φόβου͵ κατῳκησεν ἐν τῇ Ροδίᾳ͵ γενόμενος δὲ καὶ τἄλλα ἀνὴρ ἀγαθὸς ἔσχε τιμὰς ἡρωικὰς μετὰ τὴν τελευτήν.

«Αργότερα η γη της Ρόδου γέννησε φίδια υπερμεγέθη και συνέβη πολλοί ντόπιοι να πεθάνουν από αυτά. Έτσι όσοι επιβίωσαν έστειλαν στη Δήλο ανθρώπους για να ρωτήσουν τον θεό με ποιο τρόπο θα απαλλαγούν από τη συμφορά. Ο Απόλλων τους πρόσταξε να παραλάβουν τον Φόρβαντα και τους ακολούθους του και μαζί μ’ αυτούς να κατοικήσουν τη Ρόδο. Ο Φόρβας αυτός ήταν γιος του Λαπίθη και περιπλανιόταν στη Θεσσαλία μαζί με περισσό κόσμο, αναζητώντας τόπο για να κατοικήσει. Καθώς οι Ρόδιοι έστειλαν και τον φώναξαν σύμφωνα με τη μαντεία και του παρέδωσαν τη χώρα, ο Φόρβας εξόντωσε τα φίδια, ελευθέρωσε το νησί από το φόβο και κατοίκησε στη ροδιακή γη. Επειδή υπήρξε και ως προς τα υπόλοιπα άνδρας αγαθός, μετά το θάνατό του έλαβε τιμές ήρωα (από τους Ροδίους)».

       Αισχύλος, Ικέτιδες 260-270
αὐτῆς δὲ χώρας Ἀπίας πέδον τόδε
πάλαι κέκληται φωτὸς ἰατροῦ χάριν.
Ἆπις γὰρ ἐλθὼν ἐκ πέρας Ναυπακτίας
ἰατρόμαντις παῖς Ἀπόλλωνος χθόνα
τήνδ΄ ἐκκαθαίρει κνωδάλων βροτοφθόρων͵
τὰ δὴ παλαιῶν αἱμάτων μιάσμασι
χρανθεῖσ΄ ἀνῆκε γαῖα  ἄμαχα μηνίματα 
δρακονθόμιλον δυσμενῆ ξυνοικίαν.
τούτων ἄκη τομαῖα καὶ λυτήρια
πράξας ἀμέμπτως Ἆπις Ἀργείᾳ χθονὶ
μνήμην τότ΄ ἀντίμισθον ηὕρετ΄ ἐν λιταῖς.

«Αυτής της χώρας η πεδιάδα τούτη Απία
ονομάστηκε παλιά για χάρη ενός γιατρού.
Γιατί ο Άπις ήρθε απ’ την αντικρινή ακτή της Ναυπακτίας,
γιατρός και μάντης, παιδί του Απόλλωνα, τη γη ετούτη εδώ
να καθαρίσει από τέρατα που τους θνητούς τους φθείρουν.
Αυτά τα γέννησε η γη, βαμμένη με το μίασμα
παλιών αιμάτων, ωσάν ακαταμάχητη όργητα,
πλήθος δρακόντων, εχθρικούς συγκάτοικους.
Γι’ αυτή τη συμφορά τελώντας θεραπείες ιαματικές
και σωστικές και άμεμπτες ο Άπις, στη γη του Άργους
ως αμοιβή βρήκε μνημόνευση στις προσευχές (μας)».

Η ιστορία του Φόρβαντα αποτελεί ένα μυθικό αίτιον αποικισμού. Παρουσιάζει συγκεκριμένη τυπική δομή που μπορεί να συνοψιστεί στα εξής: 1) μια περιοχή ταλαιπωρείται από θηρία (εδώ φίδια) που αναφύει η γη για λόγους εκδίκησης (όμως το αίτιο της οργής της γης δεν αναφέρεται στη συμπυκνωμένη αφήγηση του Διοδώρου). 2) Οι ντόπιοι αδυνατούν να δώσουν μια λύση από μόνοι τους και ο Απόλλωνας, ο οποίος συνδέεται στενά με τον ελληνικό αποικισμό, τους προσφέρει έναν χρησμό. 3) Ένας ξένος είναι σε θέση να φέρει τη θεραπεία του προβλήματος. 4) Σε ανταμοιβή δέχεται ηρωική λατρεία ως νέος αποικιστής της περιοχής (οι ιδρυτές αποικιών, οι οικιστές, θεωρούνταν ιερά πρόσωπα ή επώνυμοι ήρωες).

Η ιστορία του Άπιος από την άλλη δεν αποτελεί εκ πρώτης όψεως αποικιστικό μύθο, αλλά έχει όλα τα χαρακτηριστικά του μύθου του Φόρβαντα: μια περιοχή, το Άργος, ταλαιπωρείται από κνώδαλα, δράκοντες (δρακονθόμιλον), δηλαδή φίδια ή γενικά ερπετά. Τα αναφύει η γη οργισμένη για το εμφύλιο αίμα που χύθηκε παλιά και τη μόλυνε. Τη θεραπεία φέρνει ένας ξένος. Ο Απόλλων εδώ δεν αναφέρεται να δίνει χρησμό, η εμπλοκή του όμως είναι βέβαιη, αφού είναι ο πατέρας του ιατρόμαντη θεραπευτή. Σε ανταμοιβή ο θεραπευτής δέχεται ηρωικές τιμές: τον επικαλούνται στις προσευχές. Μια άλλη ανταμοιβή είναι ότι δίνεται το όνομά του στην περιοχή. Γίνεται επώνυμος ήρωας, όπως οι οικιστές.
Η ιστορία του Άπιος, όπως την αφηγείται ο Αισχύλος, είναι άγνωστη από αλλού και πιθανότατα αποτελεί δική του επινόηση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έχει υπόψη του μύθους αποικισμού παρόμοιους με του Φόρβαντα. Ωστόσο φαίνεται να τη «χτίζει» επίσης και με βάση κάποιο ιστορικό πρότυπο από την ιστορία της πόλης του. Νομίζω ότι θυμίζει πολύ την ιστορία του Επιμενίδη. Η Αθήνα υπέφερε από φάσματα που τρόμαζαν τους κατοίκους και από λοιμό. Όλα ήταν αποτέλεσμα του μιάσματος από το Κυλώνειο άγος, δηλαδή συνέπειες ενός παλαιού περιστατικού στο οποίο χύθηκε εμφύλιο αίμα (Επιμενίδου καθαίροντος τὴν Ἀττικὴν ἀνθρωπείῳ αἵματι διά τινα μύση παλαιά, Αθήναιος 13.78). Ο Επιμενίδης κλήθηκε επειγόντως από την Κρήτη στην Αθήνα, μετά από συμβουλή του μαντείου των Δελφών. Ήταν ανάμεσα σε άλλα ιατρός, μάντης, ενώ οι Κρήτες τον τιμούσαν σαν θεό. Τιμάται εξαιρετικά και από τους Αθηναίους. Λειτουργεί ως οικιστής, θεσπίζοντας νόμους, τελετουργίες (Πλούταρχος, Σόλων 12.8-10), ενώ ιδρύει ιερό για τις Σεμνές, τις Ερινύες που τερατόμορφες με φίδια για μαλλιά ταλαιπωρούν τον Ορέστη και απειλούν την Αθήνα στην Ορέστεια, προτού δαμαστούν και μετατραπούν σε Ευμενίδες.

Οι τρεις ιστορίες υποδεικνύουν ένα συνεχές στο φαντασιακό και τη σκέψη των Ελλήνων, καθώς και το ότι γι’ αυτούς μυθικό και ιστορικό γίγνεσθαι δεν διακρίνονται τόσο αυστηρά, όπως στα δικά μας κανονιστικά πρότυπα, αλλά αλληλοπεριχωρούνται, δανείζοντας αφηγηματικά μοτίβα το ένα στο άλλο. Οι τρεις ιστορίες δεν συμπίπτουν ακριβώς, αλλά έχουν κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Βοηθούν η μια στην κατανόηση της άλλης. Έτσι λ.χ. ο μη αναφερόμενος λόγος για τα φίδια στη Ρόδο ίσως να είναι το μίασμα από το αίμα κάποιας εμφύλιας σύγκρουσης, όπως στις άλλες δύο περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση οι ιστορίες αυτού του τύπου φέρουν πάντα μέσα τους το μήνυμα μιας νέας αρχής (πολιτικής, ηθικής, θρησκευτικής), την οποία μπορεί να κάνει μια κοινωνία ακόμη και μετά από την χειρότερη δοκιμασία. Συνεπώς κατά βάθος είναι αισιόδοξες εκδηλώσεις του συλλογικού ασυνείδητου των αρχαίων.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…