Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η περιπετειώδης τύχη των βιβλίων του Αριστοτέλη


Ο Αριστοτέλης κληροδότησε τα βιβλία και τη βιβλιοθήκη του [1] στον Θεόφραστο και ο Θεόφραστος στο Νηλέα. Ο Νηλέας αυτός καταγόταν από τη Σκήψη και ήταν γιος του Σωκρατικού Κορίσκου. Μαθήτευσε τόσο κοντά στον Αριστοτέλη όσο και στο Θεόφραστο. Ο Νηλέας έφερε τα βιβλία στην πατρίδα του Σκήψη και τα κληροδότησε στους συγγενείς του, οι οποίοι κακομεταχειρίστηκαν τα βιβλία και τα παρέδωσαν στη φθορά. Όταν οι άνθρωποι αυτοί έμαθαν ότι οι Ατταλίδες της Περγάμου συγκέντρωναν βιβλία για τη βιβλιοθήκη τους, τα πήραν και τα έκρυψαν κάτω από τη γη. Μετά από αρκετό καιρό οι απόγονοί τους πούλησαν τα βιβλία, ανεπανόρθωτα φθαρμένα από την υγρασία και τη μούχλα, στο βιβλιόφιλο Απελλικώντα από την Τέω. Ο τελευταίος, χωρίς να είναι σπουδαίος φιλόλογος, προσπάθησε να αποκαταστήσει τις φθορές του κειμένου και να αντιγράψει τα έργα σε καινούργια χειρόγραφα. Μετά το θάνατο του Απελλικώντα, ο Σύλλας άρπαξε τη βιβλιοθήκη του και τη μετέφερε στη Ρώμη. Εκεί γνώρισε τη φροντίδα του γραμματικού Τυραννίωνος και του Ανδρόνικου του Ρόδιου, οι οποίοι εξέδωσαν τα έργα του Αριστοτέλη και του Θεόφραστου. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα αρχαία μέλη του Περιπάτου μετά το Θεόφραστο δε διέθεταν παρά μόνο λίγα από τα έργα των μεγάλων κεφαλών της σχολής Αριστοτέλη και Θεόφραστου. Επρόκειτο κυρίως για τα λεγόμενα «εξωτερικά» τους έργα, τα οποία απευθύνονταν προς το ευρύ κοινό. Οι διαλέξεις και οι σημειώσεις τους που προορίζονταν για τα μαθήματα στη σχολή (τα λεγόμενα «εσωτερικά» έργα) περιλαμβάνονταν στη βιβλιοθήκη, την οποία κληρονόμησε ο Νηλέας και οι απόγονοί του, και μετά την απομάκρυνση των βιβλίων από την Αθήνα παρέμειναν ουσιαστικά άγνωστες. Μόνο χάρη στις προσπάθειες του Απελλικώντος, του Τυραννίωνος και του Ανδρόνικου έγιναν γνωστές στο κοινό οι πλέον βαθυστόχαστες αναλύσεις των δύο μεγάλων φιλοσόφων. Κατά παράξενη ειρωνεία της τύχης εμείς σήμερα έχουμε στη διάθεσή μας τα «εσωτερικά» έργα, αλλά τα εξωτερικά έχουν χαθεί! Για όλα αυτά βλ. Στράβων 13.1.54, Πλούταρχος, Σύλλας 26.1-3, Πορφύριος, Βίος Πλωτ. 24.
Σήμερα υπάρχουν φιλόλογοι που δε συμφωνούν με την παραπάνω εκδοχή των γεγονότων. Αυτοί στηρίζονται στο κείμενο της διαθήκης του Στράτωνος (Διογένης Λαέρτιος 5.61 κ.εξ.), όπου λέγεται ότι ο Στράτων κληροδότησε τη βιβλιοθήκη του στο Λύκωνα, εκτός από όσα βιβλία είχε γράψει ο ίδιος. Αυτό φαίνεται να σημαίνει ότι εκτός από τα δικά του βιβλία ο Στράτων διέθετε και άλλα, τα οποία πιθανώς προέρχονταν από τον ιδρυτή της σχολής Αριστοτέλη και τα οποία ήταν ξέχωρα από εκείνα που κληρονόμησε ο Νηλέας. Σύμφωνα επίσης με μια άλλη θεώρηση είναι πιθανόν ο Δημήτριος ο Φαληρέας, πηγαίνοντας στην Αλεξάνδρεια μετά την Αθήνα, να φρόντισε για λογαριασμό του Πτολεμαίου να αποκτήσει αντίγραφα των έργων του Θεόφραστου και του Αριστοτέλη. Κάτι τέτοιο θα συμφωνούσε με μια εναλλακτική εκδοχή της όλης ιστορίας που καταθέτει ο Αθήναιος 3ΑΒ, δηλαδή ότι ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος αγόρασε από τον Νηλέα τα βιβλία.
            To γεγονός ότι ο Θεόφραστος κληροδότησε τα βιβλία του στο Νηλέα ίσως να υποδεικνύει πως ο φιλόσοφος ήθελε αυτόν για διάδοχό του στη σχολή. Στην πραγματικότητα διάδοχος του Θεόφραστου έγινε ο Στράτων, ο οποίος αναφέρεται τόσο στον κατάλογο των 7 εκτελεστών της διαθήκης του Θεόφραστου όσο και στον κατάλογο των 10 που πρέπει να φροντίζουν για τον κήπο. Ωστόσο και στους δύο καταλόγους συναναφέρεται και ο Νηλέας. Η αναχώρηση του Νηλέα (μαζί με τα βιβλία) για τη Σκήψη θα μπορούσε ενδεχομένως να συνδέεται με μια πιθανή δυσαρέσκειά του για την απώλεια της ηγεσίας της σχολής.




[1] Για τον Αριστοτέλη λεγόταν ότι ήταν ο πρώτος στην αρχαιότητα που συνέλεξε βιβλία και ότι είχε βοηθήσει τους βασιλείς της Αιγύπτου να οργανώσουν την περίφημη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…