Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οι περιπέτειες και ο θρίαμβος του Βάκχου


Ευφορίων ο Χαλκιδεύς
Διόνυσος
Το ποίημα είχε ως θέμα του τις μυθολογικές περιπέτειες του θεού Διόνυσου και προσπαθούσε να αιτιολογήσει διάφορα έθιμα και τελετές, οι οποίες συνδέονταν μ' αυτόν, δεν γνωρίζουμε όμως ακριβώς ποιους και πόσους μύθους από τον κύκλο του Διόνυσου αξιοποιούσε. Πάντως, από τα υπολείμματα που σώζονται, φαίνεται ότι γινόταν τουλάχιστον αναφορά στη γέννηση και το σπαραγμό του Διονύσου από τους Τιτάνες, τη μανία του Διονύσου εξαιτίας της οργής της Ήρας, την άφιξή του στη Λυδία, την Αττική, το Άργος και προφανώς τη θριαμβευτική εδραίωση της λατρείας του σε όλη την Ελλάδα.


Απόσπασμα Α
Σύμφωνα με μια μυστική ορφική παράδοση οι Τιτάνες σπάραξαν το Διόνυσο, εκτός από την καρδιά του, την οποία πρόλαβε και έσωσε η Αθηνά. Από την καρδιά αυτή και στο μηρό του Δία γεννήθηκε ο νέος Διόνυσος. Ο Δίας κεραύνωσε τους Τιτάνες, από τις στάχτες των οποίων έγιναν οι άνθρωποι, οι οποίοι όμως έχουν μέσα τους και το διονυσιακό στοιχείο από το σώμα του Διόνυσου που γεύτηκαν πριν το θάνατό τους οι Τιτάνες. Στο απόσπασμα που ακολουθεί οι Τιτάνες τοποθετούν τα μέλη του Διονύσου μέσα σε μια χύτρα πάνω στη φωτιά.

 (Σ Λυκ., Αλεξ. 207 Scheer): Τιμούσαν και τον Διόνυσο στους Δελφούς μαζί με τον Απόλλωνα κατά τον ακόλουθο τρόπο. Οι Τιτάνες, αφού διαμέλισαν το Διόνυσο, έριξαν τα μέλη του σε έναν λέβητα και τα έδωσαν στον Απόλλωνα, καθώς ήταν αδερφός του. Κι εκείνος απέθεσε το λέβητα δίπλα στον τρίποδα,[1] όπως λέει ο Καλλίμαχος, ενώ ο Ευφορίων λέει :
            Τον θεϊκό το Βάκχο στη φωτιά, μέσα σ’ ένα καζάνι, τον βάλανε (οι Τιτάνες). 

Απόσπασμα Β
Κατά μια παράδοση η Ήρα εμφύσησε μανία στο Διόνυσο (Ευρ., Κύκλωψ 3-4) για λόγους εκδίκησης. Στο απόσπασμα που ακολουθεί η θεά προκαλεί τη μανία με τη βοήθεια μαγικών φαρμάκων. Η παρασκευή δηλητηρίων θεωρούνταν ίδιον γυναικών πολύ χαμηλής στάθμης, επομένως η Ήρα σκιαγραφείται αρνητικά ως μάγισσα.

            Στον υγρό,[2] ταυροκέρατο Διόνυσο οργισμένη
            η Ήρα έχυσε φάρμακα πλήθος που βλάπτουν το νου,
            όσα γνώριζαν η Πολύδαμνα[3] ή η Μήδεια απ' την Κύτη.  

Απόσπασμα Γ
Το απόσπασμα που ακολουθεί αποτελούσε υποθετική ανακατασκευή του Μeineke με βάση το λήμμα πρηνής στο Μέγα Ετυμολογικό: «ο Ευφορίων δεν μιλά σωστά για το Διόνυσο, δηλαδή ότι καλώντας τις συντροφιές των γυναικών κατεδάφισε την πόλη του Ευρυμέδοντα. Αυτό σημαίνει την πόλη του Άργους. Γιατί Ευρυμέδων καλείται ο Περσέας». Aπό καλή τύχη όμως πάπυροι της Οξυρρύγχου του 1ου και 2ου αιώνα μ.Χ μας χάρισαν ένα αρκετά εκτεταμένο, αν και πολύ κατεστραμμένο, απόσπασμα από το Διόνυσο, στο οποίο περιλαμβανόταν και το χωρίο, στο οποίο αναφέρεται το Μέγα Ετυμολογικό. Το απόσπασμα φαίνεται να περιλαμβάνει σύντομα διάφορες περιπέτειες του Διονύσου, ενώ η αναφορά στο στ. 25 στο Διόνυσο Απατήνορα δείχνει μια τάση μυθικής αιτιολόγησης διαφόρων λατρειών.

(οι δώδεκα πρώτοι στίχοι είναι ανίατα φθαρμένοι)
(O Βορέας, ο γαμπρός του) Ερεχθέα, που την Ωρείθυια [4] έμελλε
(να την αρπάξει για να κατοικήσουν) μακριά από του πεθερού το σπίτι.
[                       ] στην απόκρημνη Άφιδνα [5]
[                       ] αυτός που φιλοξένησε τον Ηρακλή,
(όταν του Δία ο γιος θανάτωσε) το λέοντα που σκότωνε τα βόδια. [6]
(ακολουθούν άλλοι επτά φθαρμένοι στίχοι)
αλλά του Διονύσου Απατήνορος που χάρισε στους Κεκροπίδες [7]
τις Μελαινές, [8] σύμβολο της ιερής αιγίδας.[ 9]
(ακολουθούν εννέα κατεστραμμένοι στίχοι)
όπου στις όχθες της Νεμέας [10] με τα πολλά χαλίκια
οι ντόπιες Μιμαλλόνες [11] τα δέρματα των ελαφιών (φορέσανε)[12]
[                       ] εκεί που ο τύμβος δέχτηκε
[                       ] το παιδί [13]
κι αμέσως καλώντας ο Βάκχος τις μανιασμένες συντροφιές των γυναικών
την πόλη κατεδάφισε του δορυσείστη Ευρυμέδοντα. [14]
Αυτόν στο Δία το χρυσό [15] τον γέννησε η κόρη του Ακρίσιου [16] στο Άργος
και σωστά και με τα δύο ονόματα τον αποκάλεσε:
Περσέα [17] των ξένων, Ευρυμέδοντα για τα πολλά του χρόνια. [18]
(ακολουθούν άλλοι δύο φθαρμένοι στίχοι)





[1] Πρόκειται για τον περίφημο μαντικό τρίποδα στο ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς.
[2] Ο Διόνυσος (όπως και ο Δίας) αποκαλούνταν Ύης (=βροχερός) προφανώς λόγω της γονιμοποιού δύναμης της βροχής. Γι’ αυτό και η μητέρα του Σεμέλη αποκαλούνταν Ύη και οι νύμφες που τον ανέθρεψαν Υάδες. Βλ. Σούδα, λήμμα Ύης.
[3] Διάσημη μάγισσα ήδη στον Όμηρο (Οδ. δ 228), όπου θεωρείται γυναίκα του Θώνος από την Αίγυπτο.
[4] Κόρη του Ερεχθέα. Ο Βορέας, ο βοριάς, απήγαγε την κόρη του Ερεχθέα Ωρείθυια, όταν την είδε μια μέρα να μαζεύει λουλούδια στον Ιλισό, και την μετέφερε στη Θράκη, όπου του γέννησε δύο φτερωτούς γιους.
[5] Δήμος της Αττικής. Μετά την αναφορά στον Ερεχθέα και την Ωρείθυια, η αναφορά στην Άφιδνα δείχνει ότι ο Διόνυσος κινείται στο χώρο της Αττικής.
[6] Αναφέρεται στο λιοντάρι του Κιθαιρώνα, το οποίο εξόντωσε ο Ηρακλής. Ο άνθρωπος που φιλοξένησε τον Ηρακλή ήταν ο Θέσπιος, βασιλιάς των Θεσπιών, ο οποίος έβαλε τον Ηρακλή να κοιμηθεί και με τις πενήντα κόρες του. Βλ. Απολλ., Βιβλ. 2, 65-6. Είναι δύσκολο να καταλάβουμε πώς συνδέεται το συγκεκριμένο κατόρθωμα του Ηρακλή με την πορεία του Διονύσου, αφού ο Ηρακλής δεν έπαιζε κανένα ρόλο σ’ αυτήν.
[7] Βασιλικός οίκος των Αθηνών από τον γενάρχη του Κέκροπα.
[8] Όταν οι Αθηναίοι φιλονικούσαν με τους Βοιωτούς για την κατοχή των Μελαινών, ο Διόνυσος Μελαναιγίς (δηλ. που φορά μαύρη αιγίδα) έδωσε τη νίκη στους Αθηναίους: είχε γίνει συμφωνία μονομαχίας ανάμεσα στο βασιλιά των Βοιωτών Ξάνθιο και στο Μεσσήνιο Μέλανθο, ο οποίος θα αγωνιζόταν για λογαριασμό των Αθηναίων, αφού ο βασιλιάς τους Θυμοίτης είχε αρνηθεί να κινδυνεύσει, με έπαθλο τις Μελαινές. Στη διάρκεια της μονομαχίας φάνηκε στο Μέλανθο ότι πίσω από τον Ξάνθιο ήταν κάποιος με μαύρη αιγίδα και διαμαρτυρήθηκε για παραβίαση της συμφωνίας. Ο Ξάνθιος γύρισε να κοιτάξει και ο Μέλανθος τον σκότωσε. Από τότε οι Αθηναίοι καθιέρωσαν τη γιορτή Απατηνόρια (από την απάτη του Μέλανθου) ή Απατούρια προς τιμήν του Διονύσου (βλ. Σούδα στο λήμμα Απατούρια).
[9] Το όνομα Μελαινές (=οι Μαύρες) αποτελεί σύμβολο που υπενθυμίζει την παρέμβαση του θεού με τη μαύρη αιγίδα. Η παράδοση που αναφέρει εδώ ο Ευφορίων είναι καθαρά φιλοαθηναϊκή.
[10] Με τη Νεμέα, ποτάμι και πόλη του Άργους, ο Διόνυσος έχει περάσει στην Πελοπόννησο.
[11] Μακεδονικό όνομα για τις Βάκχες. Η δορά των ελαφιών αποτελούσε συνηθισμένο ένδυμα των γυναικών στις βακχικές τελετές.
[12] Οι Αργείες κατελήφθησαν από διονυσιακή μανία με την άφιξη του θεού.
[13] Γίνεται κατά πάσα πιθανότητα αναφορά στο μύθο του Οφέλτη και στην ίδρυση των αγώνων στη Νεμέα: ο βασιλιάς της Νεμέας Λυκούργος πήρε χρησμό να μην πατήσει ο γιος του Οφέλτης στη γη, πριν περπατήσει. Ο Λυκούργος εμπιστεύτηκε το βρέφος στην τροφό Υψιπύλη, η οποία όμως το ακούμπησε στη γη για να πάρει νερό. Τότε ένα φίδι ήρθε και σκότωσε το παιδί. Ο Λυκούργος ίδρυσε προς τιμήν του τους αγώνες στη Νεμέα.
[14] Δηλ. το Άργος.
[15] Χρυσός, επειδή ενώθηκε με τη Δανάη ως χρυσή βροχή.
[16] Η Δανάη, η μητέρα του Περσέα.
[17] Γίνεται ετυμολογικό παιγνίδι με τις λέξεις Περ-σεύς και πέρ-θω που σημαίνει εκπορθώ. Δηλ. το όνομα Περσέας σημαίνει, κατά τον ποιητή μας, "ο πορθητής".
[18] Και πάλι ετυμολογικό παιγνίδι από το ευρύς + μέδω = κυβερνώ. Δηλ. Ευρυμέδων είναι αυτός που βασιλεύει για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…