Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

"Τούτος ο ουρανός θα παρέλθει": η ζωή ως υπέρβαση της ύλης και της διαίρεσης στο Κατά Θωμάν απόκρυφο


Είπεν ο Ιησούς:
 «Τούτος ο ουρανός θα παρέλθει∙
 κι αυτός που βρίσκεται από πάνω του θα παρέλθει∙
οι νεκροί δε ζουν κι οι ζώντες
δε θα πεθάνουν. Τις μέρες που τρώγατε
ό,τι είναι νεκρό, το κάνατε ζωή∙
όταν θα έρθετε μες στο Φως,
τι θα κάνετε; Τον καιρό που ήσασταν
ένας, γίνατε δύο. Αλλά τώρα που
έχετε γίνει δύο, τι θα κάνετε;»


Η υπέρβαση της ύλης είναι βέβαιη. Όποιος είναι νεκρός, σύμφωνα με τη γνωστική έννοια της βύθισης στα πάθη της ύλης, ακόμη κι αν ζει την υλική ζωή, δεν είναι πια ζωντανός. Αντίθετα, όποιος ζει με τη γνωστική έννοια της φώτισης δε φοβάται πια τον υλικό θάνατο. Το ερμηνευτικά δύσκολο αυτό λόγιο, που ανάγει τη σύνθεσή του σε διαφορετικές πηγές, αρχίζει με λέξεις που υπάρχουν και στα συνοπτικά ευαγγέλια (Μτ. 24.35, Μκ. 13.31, Λκ. 21.33)∙ στο Θωμά όμως θα παρέλθουν όχι ο ουρανός και η γη αλλά οι δυο ουρανοί και επομένως θα παραμείνει ο τρίτος (πβ. την παύλεια κοσμολογία της 2 Κορ. 12.2, όπου η θεότητα κατοικεί στον τρίτο ουρανό).  Ακολουθεί η μεταφορά της βρώσης πτωμάτων από ζωντανούς, η οποία χαρίζει ζωή στα πτώματα, εφόσον έτσι γίνονται τμήμα ενός ζωντανού σώματος∙ τη συναντούμε και στο Κατά πασών αιρέσεων έλεγχοςΦιλοσοφούμενα) του Ιππολύτου, ο οποίος αναφέρει και την ερμηνεία του λογίου από τους Ναασσηνούς (5.8.32). Η ναασσηνή εκδοχή του παρόντος λογίου που βρίσκουμε στον Ιππόλυτο μπορεί να μεταφραστεί ως εξής: «Αν φάγατε αυτά που είναι νεκρά και τα κάνατε ζωντανά, τι θα κάνετε αν φάτε αυτά που είναι ζωντανά;». Επίσης μπορεί να μας διαφωτίσει σχετικά με το παρόν λόγιο, η έννοια του οποίου φαίνεται να είναι η εξής: όταν ο άνθρωπος υπερνικά την ύλη, μετατρέπει ακόμη και το υλικό και κατώτερο σε ζωντανό και ανώτερο (πβ. λόγιο 6). Όταν όμως ο άνθρωπος μπορεί να δοκιμάσει μόνο αυτό που είναι φωτεινό, θεϊκό, αληθινό, αυτό δε σηματοδοτεί μια ασυναγώνιστη δυνατότητα στην εξέλιξη της αληθούς ζωής του ατόμου;
Θα μπορούσαμε ωστόσο να κάνουμε και μια άλλη ερμηνεία: όσοι τηρούν τις εντολές του Ιησού θα ζήσουν αιώνια (πβ. λόγιο 111, «όποιος ζει από το Ζώντα δε θα γνωρίσει ούτε θάνατο ούτε φόβο»), ενώ όσοι δεν τις τηρούν είναι σαν να ζουν από τη βρώση πτωμάτων και θα πεθάνουν. Αυτή η κάπως σκοτεινή και απαισιόδοξη πρόσληψη της ζωής και του θανάτου επανέρχεται στο Θωμά, μοιάζοντας πια τυπική στη σκέψη του (πβ. λόγια 4, 7, 58, 60, 101), όπως και το θέμα του φωτός (πβ. λόγια 24, 50, 61, 83). Η αναφορά στο φως συνδέεται με την απαγόρευση της βρώσης πτωμάτων, ενέργεια που απομακρύνει ωστόσο τον άνθρωπο από το αληθινό φως, ενώ ανακαλεί στη μνήμη μας τον Ιωάννη, στον οποίο είναι σταθερό θέμα. Τέλος, η ιδέα του ενός που γίνεται δύο μοιάζει να αντιτίθεται στην ιδέα του «ενός μόνου» ή της «μοναχικότητας», που οδηγεί στη σωτηρία, ιδέα που βρίσκουμε σε άλλες συνάφειες στο Θωμά. Από γνωστική οπτική η ανθρωπότητα εξέπεσε από την αρχική θέση της αδιαφοροποίητης ενότητας (δεν υπήρχε διάκριση φύλου), που απολάμβανε κοντά στο Θεό. Επίσης, στην αρχή ο αυθεντικός άνθρωπος δεν αποτελούνταν από διαφορετικά στοιχεία (σώμα και πνεύμα), δηλαδή από δύο πράγματα αντίθετα μεταξύ τους (πβ. λόγιο 16), αλλά μόνο από θεϊκή ουσία. Στη συνέχεια εξέπεσε από την τελειότητα και η επιστροφή στην αρχική κατάσταση είναι επίπονη και κοπιώδης.
Η αρχική προπτωτική κατάσταση του ανθρώπου συμβολίζεται με τη μονάδα (ενότητα), ενώ η δυάδα αποτελεί χαρακτηριστικό της πτώσης∙ παρόμοια ιδέα εκφράζει και ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς (Ότι άτρεπτον το θείον, 82-83, Περί της κατά Μωϋσέως κοσμοποιϊας, 151-152, Περί του βίου Μωϋσέως, 2.288), για τον οποίο η σωτηρία εξασφαλίζεται μόνο με την εγκατάλειψη της ζωής της δυάδος (που είναι αποτέλεσμα της σαρκικής επιθυμίας) και της επιστροφής στην αρχική μονάδα (δηλαδή στο Θεό). Και στο Ταλμούδ υπάρχει η άποψη ότι ο Αδάμ ήταν αρχικά ανδρόγυνος, αλλά οι ραββίνοι ερμήνευαν διαφορετικά: επιστροφή στην αρχική ενότητα επιτυγχάνεται διά του γάμου (παρόμοια ιδέα υποβάλλει και ο Πλάτων στο Συμπόσιό του 191D).


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…