Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Από πού κατάγονται οι νεοελληνικές διάλεκτοι

[Άλλα πρόσφατα άρθρα στην ίδια κατηγορία: 

Οι σημερινές νεοελληνικές διάλεκτοι κατάγονται όλες τους (πλην μιας-βλ. στο τέλος) από την λεγόμενη Ελληνιστική Κοινή και όχι απευθείας από κάποια αρχαία διάλεκτο. Οι πολυάριθμες διάλεκτοι της Αρχαίας Ελληνικής άρχισαν να παρακμάζουν σταδιακά από την εποχή που η μεγάλη μακεδονική δύναμη επέλεξε την αττική διάλεκτο ως επίσημη γλωσσική έκφραση του βασιλείου της, παραμερίζοντας την ίδια τη μακεδονική διάλεκτο. Ο λόγος της επιλογής ήταν αναμφισβήτητα το πανελλήνιο κύρος που διέθετε το αττικό γλωσσικό όργανο, λόγω της πνευματικής και πολιτιστικής υπεροχής της Αθήνας κατά τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. Ωστόσο η Κοινή, αν και έχει ως βάση της την αττική διάλεκτο, έχει και μια δόση ιωνικών στοιχείων (π.χ. σσ αντί του αττικού ττ, μέλισσα αντί μέλιττα), αλλά η ιωνική ούτως ή άλλως ήταν ο πιο στενός συγγενής της αττικής και οι αμοιβαίες επιδράσεις είχαν μακρά ιστορία. Οι άλλες ελληνικές διάλεκτοι πρόσφεραν στην Κοινή κάποια λίγα λεξιλογικά στοιχεία (π.χ. η λέξη βουνό έχει δωρική προέλευση). Η σταδιακή εξαφάνιση των αρχαίων διαλέκτων υπό την πίεση της Κοινής στον καινούργιο κόσμο των μεγάλων ελληνιστικών βασιλείων ήταν μακρά διαδικασία, αλλά αναπόφευκτη από κοινωνιολογική σκοπιά, καθώς η Κοινή έγινε η γλώσσα του πολιτισμού, της διοίκησης, των διεθνών επαφών κ.ο.κ., ενώ ομιλήθηκε και από τους νέους πληθυσμούς που ενσωμάτωσε η εξάπλωση του Ελληνισμού σε οικουμενικό επίπεδο. Όποιος ήθελε να επιβιώσει και να σταδιοδρομήσει στον νέο κόσμο έπρεπε να μιλά την Κοινή και όχι τη διάλεκτο του τόπου του με τον κίνδυνο να γίνει περίγελος στις εκλεπτυσμένες αστικές κοινωνίες της εποχής. Με τον ίδιο τρόπο οι σύγχρονες νεοελληνικές διάλεκτοι υποχωρούν ραγδαία υπό την πίεση της Κοινής Νεοελληνικής (ΚΝΛ) που μαθαίνουμε στο σχολείο.  

       Η νίκη της Κοινής δεν σημαίνει ότι σε τοπικό επίπεδο δεν επιβίωσαν γλωσσικά λείψανα των διαλέκτων υποστρώματος. Αλλά πρόκειται μόνο για γλωσσικά λείψανα, αφού όλες οι νεοελληνικές διάλεκτοι έχουν την Κοινή ως πρόγονο. Η διαμόρφωση των νέων ελληνικών διαλέκτων μπορεί να αρχίζει σταδιακά ήδη από το 1000 μ.Χ., δηλαδή από την αρχή της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Ο λόγος για τον οποίο η Ελληνική δεν διασπάστηκε ποτέ σε επιμέρους γλώσσες, όπως έπαθε η Λατινική, είναι η επιβίωση της βυζαντινής αυτοκρατορίας για 1000 χρόνια, τη στιγμή που στη Δύση είχε επέλθει πλήρης κρατική κατάρρευση και πολυδιάσπαση μετά το 476 μ.Χ. και την πτώση της Ρώμης. Την κατάρρευση του Βυζαντίου διαδέχτηκε ο ενιαίος χώρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ο οποίος παρά το βάρβαρο της ξένης κατοχής επέτρεψε αθέλητα την επικοινωνία των ελληνικών πληθυσμών δίχως προσκόμματα. Έτσι οι ελληνόφωνοι πάντα είχαν έναν βαθμό επαφής ικανό να διατηρήσει τη γλωσσική ενότητα, παρά τις διαφοροποιήσεις. Σ'όλα αυτά πρέπει να συνυπολογίσουμε και τη μακρόχρονη παράδοση παιδείας στον ελληνόφωνο κόσμο. 
       Μετά την ανεξαρτησία του ελλαδικού κράτους, το γεγονός ότι τα πρώτα ελευθερωμένα εδάφη ήταν βασικά η Πελοπόννησος και η Στερεά ευνόησε την κυριαρχία των πελοποννησιακών ιδιωμάτων και την σταδιακή καθιέρωσή τους ως επίσημης γλώσσας. Σ'αυτή την καθιέρωση συνηγόρησε το γεγονός ότι τα ιδιώματα αυτά είχαν υποστεί λιγότερες φωνητικές αλλοιώσεις σε σχέση με τα λεγόμενα βόρεια ιδιώματα (πβ. "το παιδί μου" στην ΚΝΛ, αλλά "του μπδίμ" στα πιο "βαριά" από τα βόρεια ιδιώματα). Σήμερα μπορεί να πει κανείς ότι κυρίως στην Κύπρο είναι που κρατά καλά η τοπική διάλεκτος, παρά το γεγονός ότι το σχολικό σύστημα ευνοεί την ΚΝΛ. Αυτό οφείλεται ασφαλώς στο ότι η Κύπρος δεν έγινε ποτέ τμήμα του ελλαδικού κράτους. 
        Πάντα ένα κράτος ευνοεί μια συγκεκριμένη γλωσσική ποικιλία σε βάρος των άλλων για λόγους που σχετίζονται με την ιδεολογική ενότητα και το ενιαίο της διοίκησης. Μόνο τα τελευταία χρόνια άρχισε να γίνεται κατανοητός ο θησαυρός που αποτελούν οι διάλεκτοι και γίνεται μια προσπάθεια διάσωσης ή έστω συστηματικής καταγραφής τους πριν χαθούν. Αλλά ο χρόνος και οι συνθήκες λειτουργούν σε βάρος τους. 
        Σε όλη την παραπάνω ενιαία εικόνα έρχεται να αντιπαρατεθεί η ύπαρξη της τσακωνικής διαλέκτου. Η τσακωνική διάλεκτος αποτελεί την μοναδική εξαίρεση, όντας απευθείας απόγονος μιας τοπικής μορφής της αρχαίας δωρικής. Δεν προέρχεται από την Κοινή, αν και δέχτηκε μες στους αιώνες την επίδρασή της, όπως είναι φυσικό. Μπορούμε με ασφάλεια να τολμήσουμε να πούμε ότι η Τσακωνική μπορεί να θεωρηθεί ως μια ΔΕΥΤΕΡΗ ΖΩΣΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η δομή της και η φωνολογία της είναι τόσο ριζικά διαφορετική από των άλλων ποικιλιών της Ελληνικής που ένας γλωσσολόγος δεν θα δίσταζε να την αποκαλέσει ως ανεξάρτητη γλώσσα από την ΚΝΛ. Αρκεί να αναφέρω ένα μόνο χαρακτηριστικό του ρήματος που αποδεικνύει ότι η Τσακωνική είναι ΔΟΜΙΚΑ διαφορετικά από ΟΛΕΣ τις άλλες ποικιλίες της ζώσας Ελληνικής: ο ενεστώτας του ρήματος είναι περιφραστικός, αποτελούμενος από τον κατάλληλο τύπο του είμαι+την ενεστωτική μετοχή του ρήματος (π.χ. ένι ορού ή ορούα = είναι ὁρῶν ή ὁρῶσα = βλέπει). Με τέτοιους περιφραστικούς τύπους πειραματίστηκε ήδη η κλασική ελληνική (εἰμί ὁρῶν) και μάλιστα και στο σχηματισμό άλλων χρόνων (π.χ. ἦν ὁρῶν -παρατατικός), αλλά οι περιφραστικοί ρηματικοί σχηματισμοί δεν ευδοκίμησαν τελικά για τον ενεστώτα, τον παρατατικό και τον αόριστο (ευδοκίμησαν όμως σε όλους τους άλλους νεοελληνικούς χρόνους!). Δυστυχώς η Τσακωνική τείνει προς εξαφάνιση, καθώς ομιλείται με φυσικό τρόπο από λίγους και συνήθως μεγάλης ηλικίας ομιλητές. Η νέα γενιά μεταναστεύει στις πόλεις και μαθαίνει την ΚΝΛ. 
      

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…