Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο γεωγραφικός ορίζοντας της Ιλιάδας



Με τους καταλόγους των Ελλήνων και των Τρώων στη Β ραψωδία της Ιλιάδας ο ποιητής μάς δίνει μια πολύ εκτενή παρουσίαση των συμμετεχόντων στον πόλεμο.  
        Το κέντρο βάρους της περιγραφής στον κατάλογο των Ελλήνων βρίσκεται στην εξύμνηση, τη γενεαλογία και σε μερικές  παρατηρήσεις για τους παρουσιαζόμενους ήρωες και τη συνοδεία τους. Όλα αυτά τα συνοδεύουν γεωγραφικές πληροφορίες γενικής φύσεως και επαινετικές αναφορές για πόλεις. Ο κατάλογος αφήνει να αναγνωρισθεί μια χαλαρή ομόκεντρη διάταξη, αν και η διάταξη των πιθανών ηγεμονικών περιοχών είναι πολύ συγκεχυμένη και διακρίνεται από πολλές υπερκαλύψεις. Διακρίσεις μεταξύ των ίδιων των ελληνικών φύλων αντιθέτως δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου, αν παραβλεφθούν μερικές εξειδικεύσεις στα όπλα, που ηχούν περισσότερο σαν προεκτάσεις ιδιοτήτων των ηρώων, παρά ως ρεαλιστική περιγραφή: ο Φιλοκτήτης κατείχε καλά το τόξο, ομοίως και οι δικοί του άνθρωποι. Η γενική σύνταξη του καταλόγου προδίδει σαφώς τον κύριο προορισμό του, που συνίσταται στο να αφήσει να παρελάσουν όσον το δυνατόν περισσότεροι ένδοξοι Αχαιοί απ' όσο το δυνατόν περισσότερες διαφορετικές περιοχές.
          Και στον κατάλογο των Τρώων υπάρχουν υπερκαλύψεις, αυτή τη φορά μάλλον σε μια ακτινωτή μορφή ταξινόμησης. Ξεκινώντας από ένα πυρήνα Τρώων και γειτονικών, συγγενικών φυλών, ο παρατηρητής απομακρύνεται στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, κάθε ένα εκ των οποίων τελειώνει με έναν λαό, που 'κατοικεί πολύ μακριά'. Αυτή η σχεδόν συστηματική κατανομή δείχνει ότι εδώ πρόκειται κυρίως για την οικοδόμηση ενός ποσοτικού αντίβαρου ως προς τον κατάλογο των Ελλήνων. Οι περιγραφές είναι όμοιες με  εκείνες των Ελλήνων. Τα όρη και τα ποτάμια εξυπηρετούν τον ακριβέστερο εντοπισμό. Όσον αφορά τους ανθρώπους, επικρατούν και πάλι οι γενεαλογίες και η επαινετική εξύψωση της αγωνιστικής δύναμης.
          Αν παραβλέψουμε αυτές τις τοπικές περιγραφές, ο κατάλογος περιλαμβάνει έναν και μοναδικό υπαινιγμό μιας πραγματικής διαφοράς, το επίθετο 'βαρβαρόφωνος' για τους Κάρες. Μ’ αυτήν την εξαίρεση, που δεν μεταφέρει προς τον ακροατή τίποτα περισσότερο από το ότι οι Κάρες 'μιλούσαν παράξενα', δεν δημιουργείται πουθενά η εντύπωση ότι οι άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους. Στο σύνολο μπορεί να διαπιστωθεί σε κάθε περίπτωση μια σαφής προτεραιότητα γεωγραφικού ενδιαφέροντος παρά μια ενδεχόμενη εθνογραφία. Το περιεχόμενο του τρωικού καταλόγου δεν διαφέρει σε καμιά περίπτωση από αυτό του καταλόγου των Ελλήνων. Υπόκειται στις ίδιες κατασκευαστικές αρχές, είναι όμως σαφώς βραχύτερος. Η απαρίθμηση των βασιλέων και των λαών είναι πιο συμπυκνωμένη, η περιγραφή εμφανίζεται πιο σχηματική. Όλα αυτά είναι βέβαια χαρακτηριστικά, που θα πρέπει να ανάγονται πρωτίστως στην μικρότερη ποσότητα του διαθέσιμου στον ποιητή υλικού.
            Ο κατάλογος των ξένων λαών δεν είναι το μοναδικό ομηρικό χωρίο, στο οποίο εμφανίζονται μη-Έλληνες. Μερικές άλλες αναφορές δείχνουν ότι η ακτίνα θέασης ήταν μεγαλύτερη. Αναφέρονται οι Σκύθες και οι Αιθίοπες που κατοικούν στο Ωκεανό.  Ο Πάρης αγόρασε προϊόντα από τη Σιδώνα, κάτι που υποδηλώνει ότι η εμπορική θαλασσοπορία είχε ήδη διευρύνει τον ορίζοντα. Ομοίως 'Φοίνικες άνδρες' έφεραν κάποτε ένα ασημένιο κύπελλο, το οποίο οι Σιδώνιοι το είχαν επεξεργασθεί καλά. Εδώ πρέπει βέβαια να τεθεί η ερώτηση για το πραγματικό πληροφοριακό περιεχόμενο των γεωγραφικών αναφορών. Στην περίπτωση των Αιθιόπων δεν πληροφορούμαστε ούτε καν για το χρώμα του δέρματός τους- μαθαίνουμε όμως ότι μαζί τους γευματίζουν οι θεοί και επιστρέφουν μάλιστα μετά από δώδεκα ημέρες και πάλι πίσω: ο φιλόξενος αυτός λαός είναι πολύ μακριά και μπορούμε να τον τοποθετήσουμε στην ευρύτερη γειτονιά των Αμαζόνων. Οι Πυγμαίοι, πάλι, οι οποίοι αγωνίζονται εναντίον των γερανών, αναφέρονται μόνο μεταφορικά.
          Μια ρεαλιστική αντίληψη του 'αλλιώτικου από εμάς' δεν εμφαίνεται σχεδόν καθόλου στην Ιλιάδα. Ούτε οι Φοίνικες και οι Αιγύπτιοι, ούτε οι Αιθίοπες χαρακτηρίζονται από ιδιομορφία. Μπορεί εν τούτοις να σχηματίσει κανείς την γνώμη ότι ο ποιητής της Ιλιάδας είχε μια ιδέα για άλλους τρόπους ζωής σε απομακρυσμένες, μυθικές περιοχές - ίσως για τους νομάδες, εάν θελήσει κανείς να κατανοήσει έτσι την ετυμολογία του ονόματος "Άβιοι".
            Σημαντικό είναι ότι αυτό το απομακρυσμένο σκιαγραφείται, δίχως εξαίρεση, με θετικό τρόπο. Οι Αιθίοπες είναι άμεμπτοι, οι Σκύθες επιφανείς, οι Άβιοι μάλιστα ονομάζονται ως οι δικαιότεροι των ανθρώπων. Έχουμε να κάνουμε με ευτοπίες, όπου το εντελώς 'ξένο' γίνεται ένας θελκτικός τόπος. Όσον αφορά τις πραγματικές εθνολογικές γνώσεις του Ομήρου, φαίνεται ότι αυτή ακριβώς η μορφή εξύψωσης των άλλων λαών υπονοεί ότι τα διαθέσιμα κλάσματα πληροφοριών ήταν κατά μεγάλο μέρος μεμονωμένα. Εκτός από το επίθετο "βαρβαρόφωνος" υπάρχει, όσον αφορά τους ίδιους τους ανθρώπους, ένα μοναδικό, πολύ οριακό χαρακτηριστικό διαφοροποίησης, δηλ η ιδιαίτερη κόμη των Θρακών. Τον Τεύκρο βέβαια, που μεταγενέστερα χλευάζεται ενίοτε ως ετεροθαλής Θράκας, τον παρουσιάζει ο Όμηρος χωρίς ενδείξεις για την καταγωγή της μητέρας του και δεν μειώνει  σε καμιά περίπτωση την αξία του.
            Η σημασία του λογοτεχνικού ύφους του καταλόγου των ξένων ως σκηνικού αντίβαρου προς αυτόν των Ελλήνων έχει ήδη επισημανθεί. Εάν σκεφθεί κανείς ότι η αχαϊκή κινητοποίηση φθάνει από την Ιθάκη μέχρι την Κρήτη, είναι λογική η αντίστοιχη διασπορά γύρω από την Τροία. Ότι εκεί βέβαια δεν κατοικούν πλέον μόνο Έλληνες είναι δευτερεύουσας σημασίας, μάλλον σύμπτωση, και σε κάθε περίπτωση για τον Όμηρο και τους ακροατές του χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να πει κανείς ότι εδώ οικοδομείται από πλευράς περιεχομένου, δηλ. εθνογραφικά ή γεωγραφικά, μια αντίθεση. Ο διαχωρισμός Ασίας- Ευρώπης δεν απαντά ακόμη έτσι κι αλλιώς. Πρώτος ο Ηρόδοτος αφήνει να ριζωθεί αυτός ο δυισμός στη σύγκρουση για την Τροία.
       Μπορεί κανείς να θέσει την ερώτηση πώς βρήκαν εν πάση περιπτώσει οι υπάρχουσες γνώσεις την δίοδό τους στην ποίηση. Προϋποθέτοντας μια μακρά προφορική παράδοση, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι κάποια λεπτομερέστερα στοιχεία φθάρθηκαν γρήγορα και ατρόφησαν στα κλάσματα που υπάρχουν ακόμη. Το απλούστερο μέσο ήταν η αναπλήρωση της έλλειψης πληροφοριών με την απόδοση στους ξένους στοιχείων από τη ζωή των ομηρικών Ελλήνων. Μέσω αυτής της μεθόδου εξηγείται, εν μέρει, η εκτενής εξισορρόπηση και η βασικά ομοιογενής περιγραφή.
            Το γεγονός ότι ο κατάλογος δεν αξιοποιεί ούτε καν όλα τα γνωστά δεδομένα, αλλά και η ισχυρή σχηματοποίησή του, αφήνει να διαφανεί ότι στην ομηρική σκέψη μια πραγματική διαφορετικότητα ή και ανομοιότητα των ανθρώπων δεν ήταν ακόμη εγκαταστημένη ως σταθερό μέγεθος. Ίσως να είχε ακούσει κανείς κάπου-κάπου για ξενόμορφα πράγματα και πρόσωπα, οι εικόνες αυτές όμως δεν ήταν αρκετά συγκεκριμένες, ώστε να εισρεύσουν στην αναπαράσταση της πραγματικότητας μέσω της ποίησης.

[Από το S. Schmal, Feindbilder bei den frühen Griechen, Frankfurt 1995].

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…