Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οίκος και πόλις


Είναι ξεκάθαρο ότι εντός του οίκου δινόταν καταφύγιο υπό την προστασία της κεφαλής της οικογένειας και σε άλλους συγγενείς πέραν του στενού κύκλου της πυρηνικής οικογένειας, όπως λ.χ. σε ορφανά ή θηλυκούς συγγενείς που δεν ήταν πλέον εξαρτημένοι από τη δική τους πυρηνική οικογένεια.[1]    
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η έννοια του οίκου ως οικογένειας στη διαχρονική της διάσταση. Συνήθως η έννοια του οίκου ως διαδοχικών απογόνων μιας οικογένειας σχετίζεται με την αρσενική γραμμή διαδοχής, όπως λ.χ. στην περίπτωση των 4 διαδοχικών γενεών πατέρων και γιων που κατάγονταν από το Στράτιο, γιο του Βούσηλου στον Δημοσθένη 43, 48. Ωστόσο υπάρχει παράδειγμα, όπου η γραμμή καταγωγής αναζητείται μέσω μιας γυναίκας, της Φυλομάχης Δημοσθ. 43, 49-50.  Οι οικογένειες δεν διαφύλασσαν συνήθως την μνήμη των προγόνων πάνω από 2-3 ή το πολύ 4 γενεές πριν. Επομένως, οι ομάδες συγγενών τυπικά δεν έβλεπαν τον εαυτό τους ως συνδεμένους με κοινό πρόγονο παρά μόνο για 3-4 γενιές πριν.
Στην έννοια του οίκου εντάσσεται και η αγχιστεία, δηλαδή οι συγγενείς και από τη μεριά του πατέρα και από τη μεριά της μητέρας ως τα παιδιά των εξαδέρφων, πρώτων ή πιθανώς και δεύτερων. Αυτό δείχνει ότι η συγγένεια στην Αθήνα νοούνταν και από τις δύο πλευρές, αν και σε κάθε γενιά οι άρρενες είχαν προτεραιότητα απέναντι στις γυναίκες. Η αγχιστεία χρησίμευε επίσης για τον καθορισμό του ποιος είχε ορισμένες υποχρεώσεις και δικαιώματα απέναντι σε κάποιον συγκεκριμένο Αθηναίο. Εδώ εντάσσονταν λ.χ. υποχρεώσεις ταφής, εκδίκησης σε περίπτωση φόνου, κληρονομικά δικαιώματα κ.ο.κ. Εδώ ανήκε και η περίπτωση των ανδρών που πέθαναν αφήνοντας μόνο κόρες (επίκληροι): το ποιος έπρεπε να τις παντρευτεί ή να τις προικίσει καθοριζόταν από την αγχιστεία. Εδώ η λειτουργία της αγχιστείας είναι κυρίως μεταθανάτια.      
Το οικογενειακό δίκαιο έμεινε ουσιαστικά ανάλλαχτο τον 5ο και 4ο αιώνα εκτός από τον νόμο του Περικλή 451/50 που προσπαθούσε να περιορίσει τους γάμους με ξένες γυναίκες.[2] Η πόλη στηριζόταν στον οίκο για την παραγωγή νέων πολιτών. Η μεγάλη πλειονότητα των Αθηναίων πολιτών αποκτούσαν την ιδιότητα του πολίτη στη βάση της νόμιμης γέννησης εντός μιας οικογένειας πολιτών. Μέχρι το 451 η καταγωγή από πατέρα πολίτη ήταν αρκετή ως προϋπόθεση για την απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων. Μετά το νόμο του Περικλή και οι δύο γονείς έπρεπε να είναι πολίτες.[3] Ο νόμος ενεργοποιήθηκε ξανά το 403/2, αλλά δεν γνωρίζουμε αν στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα εφαρμόστηκε αυστηρά ή ήταν ανενεργός.[4] Τo κράτος στηριζόταν στον οίκο, για να αποδείξει ότι ένα παιδί είχε το νόμιμο δικαίωμα να γίνει πολίτης. Η οικογένεια φρόντιζε να επιδεικνύει σε δημόσιες και ιδιωτικές περιστάσεις την πολιτική νομιμότητα του τέκνου παρουσία μαρτύρων, οι οποίοι αργότερα θα μπορούσαν να βεβαιώσουν σε κάθε περίπτωση τη νομιμότητα αυτή.[5] Έτσι το κράτος κατά τον 5ο αιώνα αποθάρρυνε την ένωση σε γάμο Αθηναίων με μη Αθηναίους και τον 4ο αιώνα την έκανε παράνομη. 
  [Από το ROY, J., 1999. Polis and oikos in classical Athens. Greece and Rome. 46, 1-18] 




[1] Βλ. Ξενοφ., Ελλ. 2, 7, 2 για την κλασική περίπτωση του Αρίσταρχου που φιλοξένησε πλήθος θηλυκούς συγγενείς κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αρκετοί αρχαίοι συγγραφείς (βλ. π.χ. Αριστοτ., Πολ. 1253b1-14) και σύγχρονοι μελετητές ταυτίζουν συνήθως τον οίκο με την πυρηνική οικογένεια. Άλλοι ωστόσο δίνουν έμφαση στη σημασία μελών του οίκου πέραν της πυρηνικής οικογένειας και στις δυναμικές σχέσεις που ένωναν μέλη του οίκου με άλλους συγγενείς και μη. Η εικόνα αυτή του οίκου είναι πιο ευρεία και πιο ρευστή. Η λέξη οίκος είχε 3 βασικές σημασίες: σπίτι, ιδιοκτησία που κατέχει κάποιος, οικογένεια στη συγχρονική, αλλά και στη διαχρονική διάσταση των διαδοχικών γενεών μιας οικογένειας.
[2] Επιπλέον νόμοι που προσπαθούσαν να απαγορεύσουν τέτοιους γάμους συντάχθηκαν και μετά το 451, γεγονός που δείχνει ότι εξακολουθούσαν να συμβαίνουν.
[3] Ο σκοπός του νόμου του Περικλή αποτελεί ακόμη αντικείμενο διαμάχης κυρίως σε σχέση με το κατά πόσο ο νόμος καθιέρωνε μια νέα μορφή συμπεριφοράς ή απλώς επιβεβαίωνε ό,τι αποτελούσε ήδη μια διαδεδομένη πρακτική.  
[4] Στον 4ο αιώνα δύο επιπλέον νόμοι, οι οποίοι πρέπει να ψηφίστηκαν πριν από την υπόθεση του λόγου του Δημοσθένη Κατά Νεαίρας, έκαναν παράνομο το να λάβει ένας μη Αθηναίος μια Αθηναία ως σύζυγο και απαγόρευαν στον κύριο μιας Αθηναίας να τη δώσει ως σύζυγο σε έναν μη Αθηναίο. Με αυτούς τους νόμους οι πολίτες αναγκάζονταν να συνάπτουν γάμους που θα οδηγούσαν στη γέννηση παιδιών με όλα τα τυπικά προσόντα να γίνουν πολίτες.
[5] Τέτοιες περιστάσεις ήταν λ.χ. τα Αμφιδρόμια την 5η ημέρα μετά τη γέννηση του παιδιού, η παρουσίαση του γιου από τον πατέρα στο δήμο και τη φρατρία κ.ο.κ.  

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…