Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ύμνος στον κρητικό Δία-Κούρο



Ο ύμνος αυτός ανακαλύφθηκε στη διάρκεια ανασκαφών το 1904 πάνω σε επιγραφή στην περιοχή Ρουσσόλακκος κοντά στο χωρίο Παλαίκαστρο στην Κρήτη. Η επιγραφή, όπως φαίνεται από τη μορφή των γραμμάτων, χαράχτηκε τον 3ο αιώνα μ.Χ., όμως ο ύμνος φαίνεται να είναι αρκετά παλαιότερος, ίσως από το 300 π.Χ. ή και νωρίτερα, αφού παρουσιάζει γλωσσικά και υφολογικά χαρακτηριστικά της ποίησης της ύστερης κλασικής περιόδου. Η επιγραφή βρέθηκε κοντά σε ναό της αρχαϊκής περιόδου, ο οποίος ήταν σε χρήση από τον 7ο αιώνα π.Χ. κ.εξ., ενώ διάφορα μεταλλικά ευρήματα δείχνουν ότι η λατρεία του Κούρου Δία στην περιοχή του ναού είναι τουλάχιστον 150 χρόνια παλιότερη. Άρα, όταν οι υπεύθυνοι ιερείς παράγγειλαν την εκ νέου χάραξη του ύμνου γύρω στα 250 μ.Χ., η λατρεία ήταν τουλάχιστον 1000 ετών. Το 1987-90 καινούργιες ανασκαφές στο Ρουσσόλακκο έφεραν στο φως μικρό χρυσελεφάντινο αγαλματίδιο με ύψος μισό μέτρο περίπου, το οποίο εικονίζει έναν νεαρό αγένειο θεό και χρονολογείται γύρω στα 1500 π.Χ. Οι ερευνητές προτείνουν ότι η θεότητα που εικονίζεται δεν είναι άλλη από το Δία-Κούρο του ύμνου μας. Αν αληθεύει αυτό, τότε σημαίνει ότι ορισμένες τουλάχιστον από τις λατρείες θεοτήτων της κλασικής εποχής προέρχονται με αδιάσπαστη συνέχεια από τη 2η χιλιετία π.Χ.
Ο ύμνος υπαινίσσεται το μύθο του νεογέννητου Δία και των Κουρητών, δαιμόνων της  γης:[1] όταν η Ρέα έφερε στον κόσμο το Δία σε μια σπηλιά στην Ίδη ή στη Δίκτη της Κρήτης, τον εμπιστεύτηκε στη νύμφη Αμάλθεια. Για να μην ακούσει ο θηριώδης πατέρας του Κρόνος το κλάμα του μωρού και το καταβροχθίσει, όπως έκανε και με τα άλλα αδέρφια του, οι Κουρήτες άρχισαν να χορεύουν γύρω του τους θορυβώδεις χορούς τους χτυπώντας τα όπλα τους μεταξύ τους, τα δόρατα με τις ασπίδες. Το ενδιαφέρον του ύμνου έγκειται στο γεγονός ότι παρουσιάζει μια ιδιαίτερη πτυχή της κρητικής λατρείας του Δία, η οποία προέρχεται ίσως από τη μινωική εποχή: ο Δίας παρουσιάζεται ως νεαρή αρσενική θεότητα, σε αντίθεση με την τυπική παράστασή του ως γενειοφόρου θεού, πατέρα των θεών και των ανθρώπων.  Ήδη ο Ησίοδος (Θεογ. 468-84) γνωρίζει για τη γέννηση του Δία και τη σύνδεσή της με την Κρήτη, όμως μόνο σ’ αυτόν τον ύμνο από το Παλαίκαστρο έχουμε τη δυνατότητα να δούμε το νεαρό Δία ως κέντρο μιας λατρευτικής δράσης: ο Δίας εδώ έχει ως μοναδικό λατρευτικό τίτλο τη λέξη Κούρος, δηλ. νέος.

 Ιώ μέγιστε Κούρε, [2]
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη  με το νέο χρόνο[3]
να χαρείς το τραγούδι μας,

που το παίζουμε λύρες
με αυλούς σμίγοντας
και ψάλλουμε στέκοντας
απ' το βωμό σου τριγύρω τον ασφαλή.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Εδώ παιδί αθάνατο
ασπιδοφόροι τροφοί
σε παρέλαβαν απ' τη Ρέα 
και τα πόδια τους κρούοντας θορυβούσαν.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

[                                               ]
[                                               ]
 [          ] της ωραίας Αυγής.[4]
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Έθαλλαν κάθε χρόνο οι Ώρες, [5]
τους θνητούς κυβερνούσε η Δίκη
κι όλα τα πλάσματα τα διείπε
η Ειρήνη που τον πλούτο αγαπά.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Βασιλιά, για τις στάμνες μας πήδα, [6]
πήδα για τα καλόμαλλα τα ποίμνιά μας,
πήδα για να καρπίσουν τα χωράφια μας,
για να δουν παιδιά τα σπίτια μας.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Πήδα για τις πόλεις μας,
πήδα για τα καράβια μας τα ποντοπόρα,
πήδα και για τους νέους πολίτες μας, [7]
πήδα για χάρη της θέμιδας της ξακουστής. [8]
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.





[1] Οι Κουρήτες σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις ήταν γηγενείς, δηλαδή αναδύθηκαν μέσα από τη γη, γι' αυτό και η Γαία, θεωρούνταν μητέρα τους. Ο αριθμός των Κουρητών ποικίλλει στις αρχαίες πηγές. Οι αρχαίοι πίστευαν γι' αυτούς ότι ζούσαν σε μυχούς της γης και σε φαράγγια. Προς τιμήν τους τελούσαν οργιαστικές τελετουργίες, κυρίως στην Κρήτη.
[2] Ενν. ο Δίας. Για τους Έλληνες της κλασικής περιόδου κατεξοχήν κούρος (=νέος) είναι ο Απόλλων.
[3] Η λέξη ενιαυτός στο πρωτότυπο μπορεί να σημαίνει και το «έτος», αλλά και τη «γιορτή για τη συμπλήρωση ενός έτους». Εδώ εορτάζεται η συμπλήρωση ενός έτους από την προηγούμενη παρόμοια τελετή προς τιμήν του θεού.
[4] Δεν ξέρουμε τι περιείχαν οι στίχοι που χάθηκαν, αλλά μια ωραία υπόθεση είναι ότι αναφέρονταν στον τρόπο, με τον οποίο ο Δίας καθόρισε τα όρια της μέρας και της νύχτας, του χρόνου ή γενικά του κύκλου της φύσης.
[5] Θεότητες των εποχών, κόρες του Δία και της Θέμιδας, αδερφές των Μοιρών. Ήταν τρεις, η Ευνομία, η Δίκη και η Ειρήνη. Θεότητες και της βλάστησης και της τάξης εξασφαλίζουν τη διατήρηση της κοινωνίας και των ρυθμών της φύσης. Βλ. Ησίοδ., Θεογ. 901-3 / Βακχυλ. 15, 53-5. Η άνοδος του Δία στη βασιλεία των ουρανών και η γέννηση απ’ αυτόν των Ωρών φέρνει ευτυχία στη φύση και το ανθρώπινο είδος.   
[6] Είναι παράξενη η χρήση του θόρε (πήδα) στο ποίημα, αλλά φαίνεται ότι σχετίζεται με τη γονιμοποιό δύναμη του Δία: ο Δίας καλείται να «πηδήξει», δηλαδή να γονιμοποιήσει, να πολλαπλασιάσει όλα αυτά που απαριθμούν οι λάτρεις του. Όλες οι ευχές αυτής της στροφής αφορούν αγαθά της ιδιωτικής ζωής. Στην επόμενη στροφή ο Δίας καλείται να δώσει αγαθά που αφορούν το σύνολο της κοινότητας.
[7] Οι Κουρήτες συνδέονταν με τελετές μύησης νέων μελών μιας κοινότητας, όπως υπονοεί και η ετυμολογία του ονόματός τους από το κούρος (= νέος). Ο ύμνος, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος μιας ετήσιας τελετουργίας, κατά την οποία γίνονταν επίσημα δεκτοί ως πολίτες νέοι που είχαν συμπληρώσει την κατάλληλη ηλικία. Ο νεαρός Δίας-Κούρος χρησιμεύει ως υπόδειγμα αυτών των νέων, γι’ αυτό και ο ύμνος προς τιμήν του δεν έχει μόνο θρησκευτική αλλά και πολιτική σημασία.
[8] Δηλ. για να υπάρχει δικαιοσύνη και ευταξία στις πόλεις.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…