Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η συνάντηση του Ησιόδου με τις Μούσες


[P. Oxy. 3537 (recto 3 κ.εξ.):  ο οξυρύγχειος πάπυρος χρονολογείται στον 3ο ή πρώιμο 4ο αιώνα μ.Χ. Μας διέσωσε 24 στίχους καθώς και τον τίτλο μιας σύνθεσης, της οποίας ο συγγραφέας προσπαθεί να φανταστεί τι θα έλεγε ο Ησίοδος μετά τη συνάντησή του με τις Μούσες στον Ελικώνα. Το μοτίβο της συνάντησης με τις Μούσες, σημάδι του χρίσματος ενός ανθρώπου ως ποιητή, είναι σύνηθες στην αρχαιότητα: εκτός από τον Ησίοδο, ας αναφέρουμε τον Καλλίμαχο, τον Βεργίλιο, τον Θεόκριτο, τον Έννιο. Ο συνθέτης τού κειμένου πρέπει να ήταν κάποιος ανώνυμος για μας ρήτορας-ποιητής, γεννημένος στην Αίγυπτο (πιθανώς ο πάπυρος είναι αυτόγραφό του), άνθρωπος με ευρεία ποιητική παιδεία. Το ποίημα είναι σε εξάμετρο στίχο και δεν στερείται χάρης και ζωντάνιας, ενώ είναι και αρκετά πρωτότυπο. Οι Μούσες φαίνεται να εμπνέουν στον Ησίοδο τη Θεογονία, τον Κατάλογο των γυναικών και πιθανώς τα Έργα και ημέρες. Ο Ησίοδος αποχαιρετά την ποιμενική ζωή και τη βουκολική ποίηση, απευθύνεται στους γονείς και τον αδερφό του Πέρση, εγκαταλείπει την ασήμαντη γενέτειρά του Άσκρα. Βλέπει να του ανοίγονται οι ουράνιες πύλες και να θεάται τον κόσμο των θεών, ενώ προσδοκά τη δόξα και την αθανασία της ποίησης. Στο κείμενο υπάρχουν λογοτεχνικές αναμνήσεις όχι μόνο από τα κείμενα του Ησιόδου, αλλά και από τον Βεργίλιο, το Θεόκριτο και τον Καλλίμαχο. Η πρωτοτυπία του ποιητή μας έγκειται στο ότι ο Ησίοδος μεταμορφώνεται όχι μόνο από βοσκό σε ποιητή, αλλά ειδικά από βουκολικό σε επικό ποιητή και μάλιστα διδακτικό, γεγονός που ίσως εκφράζει και τις ποιητικές προτιμήσεις του συντάκτη του κειμένου. Το κείμενο μοιάζει να αποτελεί ένα προγύμνασμα, είδος άσκησης των ρητορικών σχολών της ελληνιστικής και ελληνορωμαϊκής εποχής, και μάλιστα μια ηθοποιία (προσπάθεια να φανταστεί κανείς τι θα έλεγε μια ιστορική ή μυθική προσωπικότητα σε κάποια συγκεκριμένη περίσταση-πβ. τον τίτλο που προηγείται του καθαυτό κειμένου). Σκοπός αυτών των ασκήσεων ήταν η εκγύμναση στη γραμματική, τη ρητορική ικανότητα και η προετοιμασία για πιο δύσκολες ασκήσεις, όπως η προφορική διάλεξη. Οι ασκήσεις διαιρούνταν σε τρεις γενικές κατηγορίες (αφηγηματικού τύπου, περιγραφικού τύπου, επιχειρηματολογία). Η ηθοποιία είναι ένα είδος μίμησης του πιθανού ήθους, του λεξιλογίου και του ύφους που θα ταίριαζε σε μια ιστορική ή μυθική προσωπικότητα.]          
Τι λόγια θα μπορούσε να είχε πει ο Ησίοδος,
θεόπνευστος από τις Μούσες:

Ποια από τους θεούς με ταρακούνησε; Ποια μου έστειλε θεία ανάσα;
Καθώς άφηνα πίσω μου βουνά και λαγκάδια, κοπάδια πρόβατα,
μέσα σε μια νύχτα κάποια θεά ήρθε από τον ένδοξο Ελικώνα
δάφνης μ’ ωραία πέταλα κλαδιά πυκνόφυλλα να φέρει.[1]
Η ίδια μου είπε για των θεών τη γενιά, πολέμους των Γιγάντων,
όλων των ηρώων την καταγωγή, των γυναικών το γένος.[2]
Η ίδια μου είπε για το σύμπαν, που ποτέ δεν είδα με τα μάτια μου.
Μάντρα μου τρισάθλια, παλιές μου στάνες των γιδιών,
πάω στων τραγουδιών τον πόλεμο, στον κύκλο των αγώνων.[3]
Δε μου αρκεί πια ο ιερός κισσός,[4] ούτε το ποίμνιό μου:
είναι μικρή για μένα όλη η Άσκρα με τ’ άθλια σπίτια της
κι ούτε την ίδια την Κύμη [5] υπολογίζω. Έχετε γεια όλοι
οι βοσκοί! Οι Μούσες μού δίδαξαν ωραίο τραγούδι,
ήπια νερό πολύ απ’ τη θεόπνευστη Αγανίππη.[6]
Τώρα, Δίε, πατέρα πολυαγαπημένε, τώρα, Πυκιμήδη,
τρισευλογημένη μητέρα, αδερφέ μου Πέρση,[7]
θα στηθεί για μένα στο βουνό ωραίο βραβείο. Τραγούδι  
βουκολικό μικρό δε θα αρχίσω, ούτε αυτό που ψάλλουν
εύκολα οι αδύναμοι, ανίδεοι χωριάτες,
ούτε μ’ ευχαριστεί πια η παλιά μου του γιδοβοσκού η σύριγγα:
μισώ τον άγριο ήχο της μαζί με το ίδιο τον αυλό.
Με τη χάρη του Δία, των Μουσών και των Χαρίτων οι ουράνιες
πύλες μού αποκαλύπτονται, κοιτώ μέσα στα θεϊκά παλάτια.
Κιόλας να τραγουδήσω θέλω, να πάω προς τη δόξα.[8]





[1] Η δάφνη, ιερό φυτό του Απόλλωνα και της μαντικής, σημαδεύει την ικανότητα του ποιητή να βλέπει όσα δεν βλέπουν οι άλλοι άνθρωποι, να γνωρίζει με τη βοήθεια των Μουσών λεπτομέρειες για τη δημιουργία του κόσμου και των θεών στο απώτατο παρελθόν. Η εμφατική αναφορά ότι η μεταμόρφωση του Ησιόδου έγινε μέσα σε μια νύχτα υποδεικνύει το θαυμαστό χαρακτήρα του συμβάντος της συνάντησης με τις Μούσες.
[2] Έμμεση παραπομπή στη Θεογονία και τον Γυναικών κατάλογο του Ησιόδου.
[3] Ο Ησίοδος εγκαταλείπει τη βουκολική ποίηση. Οι ποιητικοί διαγωνισμοί αποκαλούνται μεταφορικά «πόλεμος», ενώ η αναφορά στους αγώνες ίσως να αποτελεί έμμεσο υπαινιγμό στο διαγωνισμό, στον οποίο έλαβε μέρος ο Ησίοδος κατά τους αγώνες προς τιμήν του νεκρού Αμφιδάμαντος στη Χαλκίδα. Ο κύκλος δηλώνει τη συγκέντρωση των θεατών γύρω από τους διαγωνιζόμενους.   
[4] Σύμβολο του Διονύσου και της βουκολικής ποίησης.
[5] Ο πατέρας του Ησιόδου καταγόταν από την αιολική Κύμη. Ο Ησίοδος απαρνιέται εδώ όλο το παρελθόν του.
[6] Πηγή του Ελικώνα, σύμβολο της ποιητικής έμπνευσης.
[7] Η αναφορά στον Πέρση μπορεί να αποτελεί έμμεση παραπομπή στα Έργα και ημέρες, αφού αυτά γράφτηκαν για να τον συμβουλεύσουν.
[8] Το ποίημα στο πρωτότυπο σχηματίζει ως ακροστιχίδα την ομηρική φράση τὸν δ’ ἀπαμειβόμενος προσέφη, «κι απαντώντας σ’ εκείνον του είπε». Το ποίημα πρέπει να σώζεται ολόκληρο, αφού η ακροστιχίδα ολοκληρώνεται στο στ. 24 και η επόμενη γραμμή στον πάπυρο είναι κενή. Οι ακροστιχίδες είναι συνήθως αλφαβητικές ή περιέχουν το όνομα ενός συγγραφέα ή το όνομα ενός προσώπου σε επιτάφια κείμενα. Εδώ η πρωτοτυπία έγκειται ακριβώς στη χρήση ενός ομηρικού ημιστίχιου.   

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…