Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η Αθήνα ως τραγική πόλη


Σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας υπήρξαν ποιητές που πήραν μέρος στα πολιτικά πράγματα των πόλεών τους και εξέφρασαν τις απόψεις τους μέσα από τα ποιήματά τους. Αλλά και αντίστροφα υπήρξαν και πολιτικοί, οι οποίοι έχοντας το χάρισμα της ποίησης το χρησιμοποίησαν, για να εκθέσουν τις ιδέες τους και να δικαιολογήσουν τις αποφάσεις τους.  Τον 7ο π.Χ. αιώνα ο Αλκαίος χρησιμοποίησε τη μονωδία, για να εκφράσει με πύρινο λόγο την αντίθεσή του ενάντια στην τυραννία και να εκθέσει τα αριστοκρατικά ιδεώδη των ομοίων του. Αργότερα ο Σόλων μέσα από τις ελεγείες του καλούσε τους συμπολίτες του σε δράση, εξηγούσε τις απόψεις του και δικαιολογούσε τις αποφάσεις του. Η μονωδία και η ελεγεία, ποιητικές μορφές για την έκφραση προσωπικών αισθημάτων και σκέψεων, αξιοποιήθηκαν στο στίβο της πολιτικής.


Η ανάδυση της Αθήνας ως πόλεως με την πλήρη έννοια του όρου συμπίπτει με την αναμόρφωση της τραγωδίας του Θέσπη. Ο εκδημοκρατισμός της πόλης συμβαδίζει με τη δραματοποίηση που επιφυλάσσει στον εαυτό της στο θέατρο. Η Αθήνα είναι μια τραγική πόλη, επειδή η τραγωδία έπαιξε τόσο ουσιώδη ρόλο στην πολιτική της ανάπτυξη, όσο και οι στρατιωτικές της επιτυχίες. Η Αθήνα ήταν η τραγική πόλη, όχι λόγω της τραγικής της μοίρας, αλλά εξαιτίας της ικανότητάς της να ρυθμίζει με αυτοσυνειδησία τη μοίρα της και επειδή πολιτικοποίησε τον εαυτό της σύμφωνα με τις πολιτικές έννοιες που ενυπήρχαν στην τραγωδία. Με την τραγωδία η τάξη της αθηναϊκής πόλεως τίθεται στην κρίση των πολιτών, γίνεται αντικείμενο διαφωνίας, επομένως ένα πολιτικό θέμα. Ο τραγωδός δε θέτει απλώς θέματα, όπως το ποιος έχει δικαίωμα να κυβερνά, αλλά και λεπτότερα ζητήματα, όπως το πώς πρέπει να ασκείται η διακυβέρνηση, ποια πρέπει να είναι η ακριβής δομή της, αν οι κυβερνώμενοι πρέπει να έχουν αποφασιστικό μερίδιο στη διακυβέρνηση της πόλης, αν η εξουσία πρέπει να είναι στα χέρια των αριστοκρατών ή του λαού. Αυτή η εξέλιξη πρέπει να γίνει αντιληπτή ως πολιτικοποίηση της κοινωνικής τάξης ή ως η ολοκλήρωση της διαδικασίας της «πολιτικοποίησης». Ξαφνικά οι πολίτες αρχίζουν να αντιλαμβάνονται αυτή τη διαδικασία. Η κοινωνική τάξη υποτάσσεται ολοκληρωτικά στην πολιτική. Για πρώτη φορά η κοινωνία γίνεται μια ζωντανή οντότητα, στην οποία, αν και μόνο μεταξύ των πολιτών, οι άνθρωποι ζουν έχοντας κατά νου το πλήθος των κυβερνωμένων ανεξαρτήτως μόρφωσης, πλούτου ή τάξης. Η ταυτότητα του Αθηναίου πολίτη ήταν σε μεγάλο βαθμό συνώνυμη της πόλης. Οι Αθηναίοι βρήκαν την ταυτότητά τους στην πολιτική και την αυτοπραγμάτωση στην πολιτική δράση. Η πλατιά μάζα των Αθηναίων δε χρειαζόταν να ήταν μορφωμένη ή να έχει κάποια ειδική κλίση, για να αναπτύξει έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική. Μην έχοντας προδρόμους οι Αθηναίοι έπρεπε να διδάξουν τους εαυτούς τους πώς να είναι δημοκρατικοί πολίτες και στράφηκαν γι’ αυτό το σκοπό προς την τραγωδία. Ο ακριβής τίτλος του αρχαίου δραματουργού είναι διδάσκαλος. Οι μεγάλοι τραγικοί, λοιπόν, υπήρξαν οι πρώτοι πολιτικοί φιλόσοφοι: είχαν τη δυνατότητα να χειριστούν το μύθο έτσι ώστε να ανακλά σύγχρονα πολιτικά προβλήματα, επιτεύγματα ή συμφορές της πόλης, την τρέχουσα πολιτική πράξη και σκέψη, με απώτερο στόχο να γίνουν όλα αυτά αντιληπτά και να κριθούν από τους πολίτες. Ο ποιητής μπορούσε να υπηρετήσει αποτελεσματικά την πολιτική, επειδή δεν έγραφε για ειδικούς, ούτε καν για μορφωμένους. Ήταν ένας άνθρωπος που μιλούσε στο λαό του, νιώθοντας και σκεπτόμενος σε μεγάλο βαθμό όπως αυτός, αν και σαν να ήταν σε υψηλότερο επίπεδο. Το έργο ανακλούσε τους τρόπους σκέψης και δράσης του λαού, τους εξέθετε και τους συζητούσε μέχρι τις έσχατες συνέπειές τους. Οι τραγωδοί βρήκαν το λαό πρόθυμο δέκτη των διδαγμάτων τους, λόγω του ειδικού ρόλου του θεάτρου στη δημόσια ζωή και εξαιτίας της έλλειψης άλλων μέσων, για να έρθουν σε επαφή με τους πολίτες σε μεγάλο εύρος. Η νέα δημοκρατική τάξη είχε συνέπειες που δεν ήταν άμεσα αυταπόδεικτες. Ό,τι προσπάθησε η τραγωδία να κάνει ήταν να αναπτύξει νέους τρόπους σκέψεις, μέσω των οποίων οι νέες εμπειρίες θα μπορούσαν να ταξινομηθούν και να εξισορροπηθούν. Γενικά η τραγωδία προσέφερε τα μέσα, για να γίνουν συναισθηματικά και διανοητικά αποδεκτές οι εκπληκτικές αλλαγές που υπέστη η Αθήνα μέσα στα πρώτα 50 χρόνια του 5ου αιώνα.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…