Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Άνθρωποι και άνθρακες: η παρωδία της γλωσσικής θεωρίας στον Αριστοφάνη


Ο Σωκράτης αποτελεί αγαπημένο στόχο του Αριστοφάνη, ο οποίος τείνει μέσω της παρωδίας του φιλοσόφου να σατιρίσει όχι μόνο προσωπικά τον ίδιο, αλλά και τη σοφιστική κίνηση και τις φιλοσοφικές θεωρίες γενικότερα, για τις οποίες ο συντηρητικός κωμικός γενικά δεν έχει και την πιο θετική άποψη. Ωστόσο μέσα από τις αριστοφανικές υπερβολές μπορούμε να ανασυνθέσουμε κάτι από το διανοητικό κλίμα της εποχής. Τα γλωσσικά ενδιαφέροντα της φιλοσοφίας της εποχής εκφράζονται κωμικά στο πεδίο της ετυμολογίας και της γραμματικής. Στις Νεφέλες (στ. 383-394) ο Σωκράτης εξηγεί στον Στρεψιάδη πώς δημιουργείται το φαινόμενο της βροντής. Για να δείξει ανάγλυφα τον τρόπο δημιουργίας συγκρίνει τη βροντή με μια ηχηρή πορδή και καταλήγει ταῦτ’ ἄρα καὶ τὠνόματα ἀλλήλοιν, βροντὴ καὶ πορδὴ, ὁμοίω (γι' αυτό, λοιπόν, και οι δύο λέξεις, βροντή και πορδή, είναι μεταξύ τους όμοιες). Η αλήθεια είναι ότι στον πλατωνικό Κρατύλο υπάρχουν ορισμένες «ετυμολογίες» που δεν είναι λιγότερο παράλογες (π.χ. ψυχή < *φυσέχη < φύσιν ὀχεῖ καὶ ἔχει), αλλά ο Αριστοφάνης πρέπει περισσότερο να σατιρίζει τις ετυμολογικές πρακτικές του Αναξαγόρα και του Διογένη από την Απολλωνία. Μια άλλη αστεία «ετυμολογία» είναι ο παραλληλισμός ανάμεσα στη λέξη ἄνθρωποι και ἄνθρακες στις Νεφέλες (94-99). Εκεί συγκρίνεται επίσης κοσμολογικά ο ουρανός με το καπάκι (πνιγεύς), με το οποίο οι αρτοποιοί έσβηναν τα κάρβουνα, μια εικόνα εμπνευσμένη ακριβώς από τον προηγούμενο παραλληλισμό.
            Στο πεδίο της γραμματικής ο Στρεψιάδης συμπεριλαμβάνει τη λέξη ἀλεκτρυών (κόκορας) σε έναν κατάλογο αρσενικών ζώων. Ο Σωκράτης ενίσταται και επισημαίνει ότι η λέξη χρησιμοποιείται και για την κότα. Το σωστό θα ήταν ο κόκορας να αποκαλείται ἀλέκτωρ και η κότα ἀλεκτρύαινα (Νεφ. 660-66). Επίσης, όταν ο Στρεψιάδης χρησιμοποιεί την φράση τήν κάρδοπον, ο Σωκράτης επισημαίνει ότι αφού το άρθρο είναι θηλυκό η λέξη θα πρέπει να είναι τήν καρδόπην, υπονοώντας ότι η κλίση των ουσιαστικών σε –ος/-ον ταιριάζει μόνο σε αρσενικά. Τέλος ο Σωκράτης σημειώνει ότι το όνομα Ἀμεινίας δεν μπορεί να είναι αρσενικό, αφού η κλητική του είναι (ὦ) Ἀμεινία (δηλαδή σαν να προέρχεται από θηλυκό ἡ Αμεινία). Ο Στρεψιἀδης συμφωνεί, επισημαίνοντας ότι κάποιος Αμεινίας δεν είναι άντρας, αφού απέφυγε την στρατιωτική θητεία (686-92). Όλα τα παραπάνω παρωδούν τις ιδέες του Πρωταγόρα, ο οποίος πιθανώς για πρώτη φορά διέκρινε με συστηματικό τρόπο τα τρία γραμματικά γένη της Ελληνικής. Ο Πρωταγόρας ανέπτυξε αυστηρούς κανόνες, τους οποίους στη συνέχεια εφάρμοσε στην κριτική των λογοτεχνικών κειμένων. Για παράδειγμα ασκούσε κριτική στον Όμηρο, επειδή χρησιμοποίησε τις λέξεις μῆνις και πήληξ ως θηλυκές και όχι αρσενικές. Κατά μια άποψη αυτό μπορεί να υπονοεί ότι ο Πρωταγόρας χρησιμοποιούσε σημασιολογικά κριτήρια για την απόδοση του γένους στις λέξεις: τα κράνη φοριούνται από άντρες, ενώ η οργή είναι ηρωικό, αντρικό συναίσθημα, άρα το γένος τους πρέπει να είναι αρσενικό. Ωστόσο μια ιδέα που εκφράζεται στην Ποιητική του Αριστοτέλη (1458α8-17) ότι όλα τα ουσιαστικά σε –ς (μαζί και αυτά σε –ξ, -ψ) πρέπει να είναι αρσενικά ή ουδέτερα, αλλά όχι θηλυκά, μοιάζει να προέρχεται κατευθείαν από τον Πρωταγόρα, του οποίου η γραμματική θεωρία πρέπει να ήταν όχι μόνο περιγραφική, αλλά και έντονα κανονιστική, αφού γνωρίζουμε ότι τα περισσότερα αφηρημένα ουσιαστικά σε -ις είναι στην πραγματικότητα θηλυκά. Άρα ο γλωσσικός «καθαρισμός» του αριστοφανικού Σωκράτη πρέπει να αντιστοιχεί σε φιλοσοφικές συζητήσεις της εποχής και αποτελεί μια σατιρική μεγαλοποίηση της υπερβολής των φιλοσόφων, οι οποίοι κατά τον κωμικό προσπαθούν να ταιριάξουν την γλώσσα στις θεωρίες τους και όχι το αντίστροφο.


[Πηγή: Andreas Willi, The Languages of Aristophanes, Oxford 2003] 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…