Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Αποθεώνοντας τον βασιλιά στην ελληνιστική εποχή: ύμνοι στον Δημήτριο τον Πολιορκητή




Ερμοκλέους του Κυζικηνού 
Προσόδιο στον Δημήτριο τον Πολιορκητή  
            Από την ελληνιστική εποχή και μετά πληθαίνουν τα υμνητικά ποιήματα, τα οποία αξιοποιώντας τις παλιές υμνωδικές μορφές προς τιμήν των θεών απευθύνονται τώρα σε θεοποιημένους βασιλείς και στρατηγούς της ελληνιστικής και ελληνορωμαϊκής εποχής (π.χ. παιάνας των Χαλκιδέων στο Τίτο Φλαμινίνο, προσόδιο του Θεοκλή στο Δημήτριο τον Πολιορκητή-βλ. παρακάτω). Τα ποιήματα αυτά αποτελούν σημεία των καιρών και φανερώνουν την παρακμή των παλιών ελληνικών κρατών. Ένας από τους πρώτους που αξιοποίησαν αυτήν τη νέα τάση ήταν ο Ερμοκλής από την Κύζικο (αρχές του 3ου αιώνα π.Χ.), ο οποίος κατόρθωσε να γίνει εκφραστής της αθηναϊκής κολακείας προς τους ισχυρούς της εποχής. Με παιάνες στον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο και στο γιο του Δημήτριο τον Πολιορκητή νίκησε σε κάποιον ποιητικό διαγωνισμό, ενώ ο Αθήναιος μας διέσωσε ένα προσόδιο[1] σε ιαμβικούς τρίμετρους, στους οποίους παρεμβάλλονται ιθύφαλλοι. [2]


α)  (Αθήν. 15.697 A:) Ο Φιλόχορος λέει ότι οι Αθηναίοι έψαλαν προς τιμήν του Αντίγονου και του Δημητρίου τους παιάνες που συνέθεσε ο Ερμοκλής ο Κυζικηνός, μολονότι ήταν πολλοί εκείνοι απ' όσους συνέθεσαν παιάνες, οι οποίοι αποδείχτηκαν εφάμιλλοι μεταξύ τους. Ο Ερμοκλής όμως προτιμήθηκε.
β)  (Αθήν. 7.253 D κ.εξ.:) Περιβόητος για την κολακεία του έγινε και ο δήμος των Αθηναίων... Όταν επανήλθε ο Δημήτριος από τη Λευκάδα και την Κέρκυρα στην Αθήνα, οι Αθηναίοι τον υποδέχτηκαν όχι μόνο θυμιατίζοντας και στεφανώνοντάς τον και οινοχοώντας, αλλά τον απάντησαν και προσοδιακοί χοροί και ιθύφαλλοι με όρχηση και τραγούδι... σαν να ήταν μόνος θεός αληθινός και οι άλλοι θεοί να κοιμούνται ή να έχουν αποδημήσει ή να μην υπάρχουν, σαν να είχε γεννηθεί από τον Ποσειδώνα και την Αφροδίτη... Του κάνανε δέηση, τον ικέτευαν και προσεύχονταν σ' αυτόν... Ο Δούρις ο Σάμιος στο εικοστό δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του αναφέρει και αυτόν τον ιθύφαλλο:
           
[
][3]
            γιατί οι μέγιστοι και πιο αγαπητοί απ' τους θεούς [4]
            στην πόλη είναι παρόντες.
            Γιατί εδώ τη Δήμητρα και το Δημήτριο
            μαζί τους έφερε ο καιρός.
            Εκείνη τα σεπτά της Κόρης μυστήρια
            έρχεται να τελέσει,
            εκείνος ιλαρός, όπως ταιριάζει σε θεό, και ωραίος
            και γελαστός παραβρίσκεται.
            Σαν κάτι θείο μοιάζει, όλοι τριγύρω οι φίλοι,
            στη μέση τους αυτός:
            όμοια σαν να 'ναι αστέρια οι φίλοι του
            κι αυτός να είναι ο ήλιος.
            Γιε του θεού του πιο δυνατού, του Ποσειδώνα,
            χαίρε, και της Αφροδίτης.
            Οι άλλοι θεοί ή απέχουν μακριά
            ή δεν έχουν αυτιά,
            ή δεν υπάρχουν, ή για τίποτα σημασία δε δίνουν σε μας.
            Εσένα, όμως, παρόντα σε βλέπουμε,
            όχι ξύλινο, όχι λίθινο, αλλά αληθινό. [5]
            Σε σένα προσευχόμαστε:
            πρώτα κάνε ειρήνη, φίλτατε,
            γιατί κυρίαρχος είσαι.
            Και τη Σφίγγα, όχι των Θηβών,
            αλλά εκείνη που εξουσιάζει όλη την Ελλάδα
            (κάποιος Αιτωλός [6] καθισμένος πάνω σε πέτρα,
            όπως η Σφίγγα η παλιά,
            τα σώματα όλων μας τα παίρνει αρπάζοντάς τα
            και δεν μπορώ να πολεμήσω μαζί του.
            Γιατί των Αιτωλών είναι να αρπάζουν των γειτόνων τα πράγματα,
            τώρα και εκείνων που μένουν πιο μακριά τους)
            πάνω από όλα τιμώρησέ την ο ίδιος. Αν όχι ο ίδιος,
            βρες τουλάχιστον κάποιον Οιδίποδα,
            που τη Σφίγγα αυτή ή να γκρεμίσει
            ή σπίνο [7] να την κάνει.


Θεοκλέους
Ιθυφαλλικό Προσόδιο για τον Δημήτριο τον Πολιορκητή  
Ο Θεοκλής αυτός είναι άγνωστος από αλλού και είναι ασαφής ο χρόνος κατά τον οποίο έζησε. Το πιθανότερο είναι ότι ανήκει στην εποχή του Δημητρίου του Πολιορκητή, βασιλιά της Μακεδονίας από το 294 ως το 287 π.Χ., και ότι αυτός ο τελευταίος είναι κατά πάσα πιθανότητα ο βασιλιάς που αναφέρεται στο απόσπασμα. 

Κάναμε θυσία στα Σωτήρια [8]
            όλοι οι τεχνίτες.
            Μαζί τους αφού πιω από ποτήρι δίκρουνο
            στο βασιλιά το φίλτατο θα πάω.




[1] Άσμα αδόμενο σε πομπές με συνοδεία αυλού ως σεμνοπρεπής ευχαριστία και ύμνος προς κάποιον θεό.
[2] Αρχικά ιθύφαλλος ήταν το όρθιο αντρικό αιδοίο που περιέφεραν στις γιορτές του Διονύσου. Αργότερα το ποίημα, το οποίο τραγουδούσε μπροστά στον υψωμένο φαλλό ομάδα χορευτών φορώντας προσωπείο μεθυσμένου και στεφάνια. Όταν οι χορευτές έφταναν στη μέση της ορχήστρας γύριζαν προς τους θεατές και έλεγαν:  «Κάντε πίσω/ ανοίξτε χώρο στο θεό, / γιατί θέλει ορθός και στα πόδια του φορώντας κοθόρνους / να περάσει από ανάμεσα» (Σήμος ο Δήλιος, απ. 20 Muller). Το ιθυφαλλικό μέτρο είχε τη μορφή `-υ`-υ`-`-.
[3] Λείπουν κατά πάσα πιθανότητα τουλάχιστον δύο εναρκτήριοι στίχοι με περιεχόμενο παρόμοιο σαν εκείνο που αναφέρει ο Σήμος ο Δήλιος στην προηγούμενη σημείωση ότι απάγγελλαν οι χορευτές των ιθυφάλλων.
[4] Εννοεί τη θεά Δήμητρα  και το νέο θεό Δημήτριο τον Πολιορκητή.
[5] Λογοπαίγνιο μεταξύ των λέξεων λίθινο και α -ληθινό.
[6] Υπαινίσσεται την Αιτωλική Συμπολιτεία, η οποία εκείνο τον καιρό ήταν μια αρκετά υπολογίσιμη δύναμη
[7] Λογοπαίγνιο με τις λέξεις Σφίγξ και σπίνος.
[8] Το 307 π.Χ. ο Δημήτριος ο Πολιορκητής έδιωξε από την Αθήνα τον Δημήτριο το Φαληρέα και αποκατέστησε τη δημοκρατία. Οι Αθηναίοι απένειμαν στον ίδιο και τον πατέρα του Αντίγονο μεγάλες τιμές: τα αγάλματά τους στήθηκαν κοντά στους ανδριάντες των τυραννοκτόνων Αρμόδιου και Αριστογείτονος, χτίστηκαν βωμοί για τη λατρεία τους, τους αποκάλεσαν «Σωτήρες» και δύο νέες φυλές πήραν τα ονόματά τους (Αντιγονίς, Δημητριάς).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…