Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

7.Χαρακτηριστικά θέματα και μοτίβα στα Ερωτικά Παθήματα του Παρθένιου




Ο Παρθένιος άντλησε τις ιστορίες του από ποικίλες πηγές, αλλά κυρίως από συγγραφείς της Ελληνιστικής Εποχής. Ορισμένες από τις ιστορίες δημιουργήθηκαν αιώνες πριν και στην εποχή τους είχαν συγκεκριμένο, συχνά πολιτικό, σκοπό, όπως τη διεκδίκηση μιας περιοχής, την απόδειξη συγγένειας μεταξύ πόλεων ή την αξίωση για προτεραιότητα μιας λατρείας, μιας ιερής τοποθεσίας ή πόλης σε σχέση με άλλες. Την εποχή που έγραφε ο Παρθένιος ο πολιτικός ή άλλος σκοπός είχε πια χαθεί και είχαν μείνει μόνο οι συχνά παράδοξες ή σκοτεινές πια ιστορίες και υπαινιγμοί, οι οποίοι αποσκοπούν στην ευχαρίστηση και την περιέργεια του κοινού. Αυτό δίνει την ευχέρεια στον Παρθένιο ή τις πηγές του να μεταφέρουν τις ιστορίες από τον ένα τόπο σε έναν άλλο, να πάρουν μοτίβα και θέματα που ανήκουν σε γνωστούς μύθους και να τα μεταφέρουν σε άλλους. Μ’ αυτό τον τρόπο δημιουργούνται νέες ιστορίες, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι όλες οι ομοιότητες του μυθικού υλικού αποτελούν καθαρή μίμηση: μπορεί απλώς να αντανακλούν παρόμοιες τοπικές παραδόσεις σε διάφορα μέρη και εποχές του ελληνικού κόσμου, λαϊκές ή ποιητικές δημιουργίες που βασίζονται συχνά σε πανανθρώπινα κοινά μοτίβα, τα οποία ανακαλούνται από το ασυνείδητο, όταν δημιουργούνται οι μύθοι.
Ας δούμε τώρα ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά θέματα που απαντούν στις ιστορίες των Ερωτικών παθημάτων. Σε ένα γενικό επίπεδο η συλλογή επικεντρώνεται σε ανορθόδοξους έρωτες[1] που τελειώνουν άσχημα, με βιασμό, αυτοκτονία ή φόνο. Υπάρχει ένα ενδιαφέρον για την ψυχολογία του αρρωστημένου πάθους. Πολλοί μύθοι είναι μύθοι κτίσεως πόλεων, οι οποίοι αποδεικνύουν ένα ενδιαφέρον για την απαρχή και τη θεμελίωση ιστορικών οικισμών και για το όνομά τους. Άλλοι μύθοι περιλαμβάνουν λαϊκά θέματα και φολκλορικά μοτίβα. Εδώ ανήκουν οι ιστορίες μεταμόρφωσης, γνωστές ήδη από την εποχή του Ομήρου.[2] Η Βυβλίς (11), η Αρπαλύκη (13), η Δάφνη (15) μεταμορφώνονται σε πηγή, πουλί και νερό αντίστοιχα. Ο μύθος εδώ λειτουργεί ως αίτιον.[3] Η Δάφνη ανήκει σε μια υποκατηγορία αιτίων για φυτά, τα οποία δημιουργούνται από τον ευνοούμενο ή τον εραστή μιας θεότητας. Η Δάφνη ανήκει στον τύπο όπου το αντικείμενο του πόθου της θεότητας προσπαθεί να διατηρήσει την αγνότητά του.[4] Η Βυβλίς ανήκει στην κατηγορία των μύθων όπου τη μεταμόρφωση υφίστανται τα δάκρυα μιας ηρωίδας που θρηνεί. Η Αρπαλύκη ανήκει στον τύπο των ιστοριών όπου ένα μισητό αρπακτικό πουλί της νύχτας δημιουργείται ως τιμωρία για εγκλήματα, ασέβεια σε βάρος των θεών ή σεξουαλικές διαστροφές. Με την ιστορία της Αρπαλύκης περνάμε και στο θέμα της ανθρωποφαγίας, η οποία συνδέεται στενά στο μύθο με την αιμομιξία ως ένα είδος συμβολικού παράλληλου: ο πόθος για έναν συγγενή οδηγεί στην αθέλητη κατανάλωση ενός άλλου, ο οποίος είναι συνήθως ο γόνος που προκύπτει από τον αιμομικτικό δεσμό. Τα τρία μοτίβα (μεταμόρφωση, αιμομιξία, ανθρωποφαγία) τα βρίσκουμε άρρηκτα δεμένα στον πασίγνωστο μύθο του Τηρέα ή του Θυέστη. Σ’ αυτού του τύπου τις ιστορίες η μεταμόρφωση λειτουργεί ως ένα είδος διαφυγής από μια κατάσταση που εκφεύγει από τη δυνατότητα των ανθρώπων να λύσουν το πρόβλημα.
Το μοτίβο της αιμομιξίας που θίχτηκε παραπάνω είναι από τα κυρίαρχα στη συλλογή του Παρθένιου: περίπου το ένα τέταρτο των ιστοριών σχετίζονται μ’ αυτό. Τα ζευγάρια είναι αδελφός και αδελφή, πατέρας και κόρη, μητέρα και γιος. Ο εραστής, αφού παλεύει για ένα διάστημα με τα συναισθήματά του, στο τέλος υποκύπτει σ’ αυτά και επιτυγχάνει το σκοπό του με τη βία ή την απάτη.[5] Σπάνια αντιστέκεται στο πάθος του (Λύρκος). Μετά την πράξη ακολουθεί φόνος, αυτοκτονία, εξορία ή μεταμόρφωση. 
Ένα άλλο μοτίβο που εμφανίζεται στη συλλογή του Παρθένιου είναι της κοπέλας, η οποία ερωτεύεται τον εχθρό της πατρίδας της μετά από μια τειχοσκοπία και προδίδει την πόλη της (5, 21, 22). Ιστορίες αυτού του τύπου είναι παλιές και φτάνουν ως τις Ηοίες του Ησιόδου (η κοπέλα από την Πήδασο που ερωτεύεται τον Αχιλλέα -απ. 214 MW).





[1] Αντανακλούν έτσι τη γενικότερη άνοδο στην προτίμηση ερωτικών θεμάτων που παρατηρείται από την Ελληνιστική Εποχή και εξής, όταν ο έρωτας εμφανίζεται ως ένα από τα κεντρικά θέματα σε τόσο διαφορετικά είδη έργων, όπως η υψηλή επική ποίηση και ο ταπεινός μίμος.
[2] Αηδών (Οδ. τ 518-523), Νιόβη (Ω 602-617).
[3] Το περιστατικό μεταμόρφωσης στην ιστορία της Κίρκης (12) ανήκει σε άλλο είδος, αυτό της μεταμόρφωσης που σχετίζεται με τη μαγεία.
[4] Αντίθετα ο μύθος του Υάκινθου, τον οποίο δεν αναφέρει ο Παρθένιος, ανήκει στον τύπο του μύθου όπου ο ερωμένος του θεού διαφυλάσσεται από το θάνατο.
[5] Μόνο στην περίπτωση του γάμου των θυγατέρων και των γιων του Αίολου η αιμομιξία είναι ηθελημένη. Στην περίπτωση της μητέρας του Περίανδρου έχουμε το επιπλέον μοτίβο του άγνωστου εραστή: εδώ το αντικείμενο του πόθου πείθεται να ενδώσει με την προϋπόθεση ότι δε θα επιδιώξει να μάθει την ταυτότητα του εραστή, ο οποίος είναι συγγενικό πρόσωπο.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…