Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

H δύναμη του έρωτα, του Δία και του Θανάτου (τρία αισχύλεια αποσπάσματα)


Η δύναμη του έρωτα (από τις Δαναΐδες του Αισχύλου)
Το 463 π.Χ. ο Αισχύλος ανέβασε στο θέατρο την τριλογία των Δαναΐδων, με την οποία πήρε το πρώτο βραβείο. Η τριλογία αποτελούνταν από τα έργα Ικέτιδες (το μόνο που σώζεται ακέραιο), Αιγύπτιοι, Δαναΐδες και συνοδευόταν από το σατυρικό δράμα Αμυμώνη. Η υπόθεση περιστρεφόταν γύρω από το μύθο του Δαναού και των θυγατέρων του. Ο Δαναός, βασιλιάς της Αιγύπτου, απόγονος της Αργείας Ιούς, εγκαταλείπει τη χώρα του μαζί με τις 50 κόρες του, προκειμένου να αποφύγει τον αναγκαστικό τους γάμο με τους 50 βίαιους γιους τού αδελφού του Αιγύπτου. Επιστρέφει στην πατρίδα της προγόνου του Ιούς, στο Άργος, όπου ζητά άσυλο από τον βασιλιά των Αργείων Πελασγό. Ο τελευταίος φέρνει το θέμα στη συνέλευση του λαού: οι Αργείοι αποφασίζουν ομόθυμα να προστατέψουν τον Δαναό και τις Δαναΐδες με κάθε τίμημα. Σύντομα καταφτάνουν οι γιοι του Αιγύπτου με στόλο και στρατό, για να διεκδικήσουν τις κοπέλες. Στον πόλεμο που ακολουθεί ο βασιλιάς του Άργους Πελασγός σκοτώνεται και τη θέση του παίρνει ο Δαναός, ο οποίος έρχεται σε συμφωνία με τους Αιγυπτιάδες και τους παραδίδει τις κόρες του. Στα κρυφά, όμως, έχει ετοιμαστεί ένα φοβερό σχέδιο: τη νύχτα του γάμου οι 49 από τις 50 Δαναΐδες φονεύουν τους νέους συζύγους τους. Μόνο μία, η Υπερμήστρα, λυπήθηκε τον Λυγκέα, επειδή τον ερωτεύτηκε. Ο Δαναός είναι έτοιμος να καταδικάσει την κόρη του και τον Λυγκέα, αλλά την τελευταία στιγμή παρεμβαίνει ως από μηχανής θεός η Αφροδίτη, η οποία υπερασπίζεται τη δύναμη του έρωτα και ζητά την αθώωση του ζευγαριού. Η θεά προφήτευε επίσης την άνοδο του ζευγαριού στο θρόνο και την δημιουργία μιας εύρωστης βασιλικής γενιάς από αυτούς: ανάμεσα στους απογόνους τους θα είναι μεγάλοι ήρωες των Ελλήνων, όπως ο Περσέας και ο Ηρακλής. Το έργο έκλεινε πιθανώς με την κάθαρση των Δαναΐδων, έναν ομαδικό γάμο των Δαναΐδων με Αργείους, ως επιβεβαίωση της δύναμης της αγάπης, και την καθιέρωση της γιορτής των Θεσμοφορίων (αίτιον). Από το λόγο της Αφροδίτης σώζεται το παρακάτω απόσπασμα που μιλά για την κοσμικών διαστάσεων δύναμη της αγάπης:

ἐρᾷ μὲν ἁγνὸς οὐρανὸς τρῶσαι χθόνα͵
ἔρως δὲ γαῖαν λαμβάνει γάμου τυχεῖν·
ὄμβρος δ΄ ἀπ΄ εὐνάεντος οὐρανοῦ πεσὼν
ἔκυσε γαῖαν· ἡ δὲ τίκτεται βροτοῖς
μήλων τε βοσκὰς καὶ βίον Δημήτριον
δένδρων τ΄ ὀπώραν· ἐκ νοτίζοντος γάμου
τελεῖθ΄ ὅσ΄ ἔστι· τῶν δ΄ ἐγὼ παραίτιος

Αγαπά ο αγνός ουρανός να διαπεράσει τη γη.
Τη γη πόθος την πιάνει για έρωτα.
Πέφτει βροχή απ’ τον νοτερό ουρανό
και αφήνει έγκυο τη γη. Εκείνη γεννά στους ανθρώπους
των κοπαδιών τις βοσκές, τους καρπούς της Δήμητρας,
τα φρούτα των δέντρων. Απ’ τον υγρό τούτο γάμο
γίνονται όσα υπάρχουν. Συνεργός σ’ όλα αυτά είμαι εγώ.


Προσευχή στο Δία (από τις Ηλιάδες)

Το χωρίο που ακολουθεί διασώθηκε από τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα (Στρωμ. 5, 14, 114, 4) και τον Ευσέβιο (Ευαγγ. προπ. 13, 13, 41) και προέρχεται από το χαμένο έργο του Αισχύλου Ηλιάδες. Οι Ηλιάδες ήταν κόρες του Ήλιου και αδερφές του Φαέθοντα. Όταν ο Φαέθοντας κεραυνοβολήθηκε από το Δία και έπεσε στον ποταμό Ηριδανό, οι Ηλιάδες τον έκλαψαν στις όχθες του ποταμού και μεταμορφώθηκαν σε ιτιές. Από τα δάκρυά τους γεννήθηκαν σταγόνες ηλέκτρου. Μέσα σε ένα εκπληκτικό δίστιχο ο Αισχύλος εκφράζει όλη τη βαθιά θρησκευτικότητα που τον διακρίνει. Ο Δίας του Αισχύλου δεν είναι ο ομηρικός Δίας: είναι τα στοιχεία της φύσης, αλλά και κάτι πέρα απ’ αυτά, κάτι ασύλληπτο που δεν είναι καν δυνατόν να ειπωθεί από το γεμάτο δέος στόμα του ποιητή. Με τον Αισχύλο η ελληνική θρησκευτικότητα φτάνει σε ένα από τα υψηλότερά της σημεία και εκφράζεται και λεκτικά με έναν πραγματικά άφταστο και ανεπανάληπτο τρόπο.

Ζεύς ἐστιν αἰθήρ͵ Ζεὺς δὲ γῆ͵ Ζεὺς δ΄ οὐρανός͵
Ζεύς τοι τὰ πάντα χὤ τι τῶνδ΄ ὑπέρτερον

Ο Δίας είναι ο αιθέρας, ο Δίας είναι η γη, ο Δίας είναι ο ουρανός.
Ο Δίας είναι το παν, μα κι ό,τι πέρα από το παν υπάρχει.   


Ο Θάνατος (από τη Νιόβη)
 Για την υπόθεση της Νιόβης βλ. http://heterophoton.blogspot.gr/2013/10/blog-post_25.html

μόνος θεῶν γὰρ Θάνατος οὐ δώρων ἐρᾷ͵
οὐδ΄ ἄν τι θύων οὐδ΄ ἐπισπένδων ἄνοις͵
οὐδ΄ ἔστι βωμὸς οὐδὲ παιωνίζεται·
μόνου δὲ Πειθὼ δαιμόνων ἀποστατεῖ.

Μόνος απ’ τους θεούς ο Θάνατος δεν αγαπά τα δώρα.
Τι κι αν θυσία του κάνεις, τι σπονδή. Δεν θα τον μαλακώσεις.
Βωμό δεν έχει, παιάνες δεν του ψάλλουν.
Κι απ'τους θεούς μόνον αυτόν τον αποφεύγει η Πειθώ.  

[Σταύρος Γκιργκένης]

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…