Αναρτήσεις

Προβολή αναρτήσεων από Ιούνιος, 2016

Το ανέκδοτο για τον Κροίσο και την αρτοποιό του

Εικόνα
[ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΗ ΧΡΑΝ ΕΜΜΕΤΡΑ ΝΥΝ ΤΗΝ ΠΥΘΙΑΝ 16: μια ομάδα περιηγητών στους Δελφούς φτάνει μπροστά στο χρυσό άγαλμα μιας αρτοποιού που αφιέρωσε ο βασιλιάς Κροίσος. Εξηγείται για ποιο λόγο το έκανε:]
«Δεν μας λες όμως και την άλλη ιστορία», είπε ο έ­νας από τους δύο ξεναγούς, «ότι δηλαδή ο Κροίσος έ­φτιαξε χρυσό άγαλμα της αρτοποιού του και το αφιέρωσε εδώ [πβ. Ηρόδοτος 1.51]». Και ο Θέωνας είπε: «Ναι, πλην όμως δεν το έκα­νε για να περιγελάσει το ιερό, αλλά έχοντας λάβει αφορμή καλή και δίκαιη. Λέγεται, δηλαδή, ότι ο Αλυάττης, ο πα­τέρας του Κροίσου, παντρεύτηκε δεύτερη γυναίκα και έκα­νε μαζί της και άλλα παιδιά. Η γυναίκα αυτή, λοιπόν, ε­πειδή επιβουλευόταν τον Κροίσο, έδωσε δηλητήριο στην αρτοποιό και την πρόσταξε να ζυμώσει ψωμί μ’ αυτό και να το προσφέρει στον Κροίσο. Η αρτοποιός, όμως, το μαρ­τύρησε κρυφά στον Κροίσο και προσέφερε το ψωμί στα παιδιά εκείνης της γυναίκας. Σε αντάλλαγμα γι’ αυτό, ό­ταν ο Κροίσος έγινε βασιλιάς, έδωσε αυτή την ανταμοιβή για την ευεργεσία της…

Αρχαίες θεογονίες της Ανατολής (Βαβυλώνιοι, Χετταίοι, Φοίνικες)

Εικόνα
Η Θεογονία του Ησιόδου δεν αποτελεί μεμονωμένο παράδειγμα θεογονικής ποίησης στον αρχαίο κόσμο, αφού το ενδιαφέρον για την προέλευση του κόσμου και των θεών και τη διαδοχή των γεγονότων που οδήγησαν στην τωρινή τάξη του κόσμου είναι πανανθρώπινο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον  παρουσιάζουν οι ανάλογες δημιουργίες των λαών της Εγγύς και Μέσης Ανατολής. Από τη Βαβυλώνα λόγου χάρη έχουμε την τύχη να διαθέτουμε ένα ποίημα που αποτελούσε κατά κάποιο τρόπο την επίσημη θεογονία της πόλης, το Enûma Eliš (ο τίτλος του προέρχεται από τις εναρκτήριες λέξεις του ποιήματος και μπορεί να μεταφραστεί ως "όταν εκεί ψηλά"). Δεν ήταν, επομένως, ένα ποίημα που αποσκοπούσε στην ψυχαγωγία, αλλά προοριζόταν για απαγγελία κατά τη γιορτή του νέου έτους στη Βαβυλώνα ως μέρος της τελετουργίας. Το περιεχόμενο του ποιήματος είναι ο πόλεμος μεταξύ των θεών, η εμφάνιση του Μαρδούκ, του πολιούχου θεού της Βαβυλώνας, και η ανάδειξή του σε ηγέτη των θεών, η δημιουργία του κόσμου και η οργάνωσή του. Το μυθολογικό υπό…

Ο σαρκασμός ενός φιλοσόφου ποιητή για την κακία του σύμπαντος και την ματαιότητα της σοφίας (Σωτάδης)

Εικόνα
Ο Σωτάδης από την Μαρώνεια της Κρήτης έζησε κατά τον 3ο αιώνα π.Χ. Υπήρξε επικεφαλής (κατά το Στράβωνα) ενός ρεύματος σατιρικών ποιητών με το όνομα κιναιδολόγοιή κιναιδογράφοι (=αυτοί που λένε ή γράφουν κακοήθειες, αισχρολογούν < κίναιδος = αισχρός κακοήθης). Βιογραφίες του έγραψαν ο γιος του Απολλώνιος και ο Καρύστιος από την Πέργαμο.  Έμεινε διάσημος για το καυστικό του πνεύμα, όταν διακωμώδησε το γάμο του Πτολεμαίου Β' του Φιλάδελφου (285-246 π.Χ.) με την αδερφή του. Για το σκώμμα του όμως πλήρωσε με την ίδια του τη ζωή, αφού εκτελέστηκε στην Καύνο της Μ. Ασίας, όπου είχε καταφύγει, από το στρατηγό Πάτροκλο με διαταγή του βασιλιά Πτολεμαίου: ο Πάτροκλος τον έκλεισε σε μολύβδινο κιβώτιο και τον έριξε στη θάλασσα. Από τη Σούδα γνωρίζουμε ότι έγραψε Εις Άιδου κατάβασιν, Πρίαπον, Εις Βελεστίχην, Αμαζών. Τα ποιήματά του χαρακτηρίζονται από τους αρχαίους ως φλύακες,[1]κίναιδοι ή ιωνικοί λόγοι, γιατί ήταν γραμμένα στην ιωνική διάλεκτο. Έδωσε το όνομά του στο σωτάδειον, ένα είδος ιω…

Αεί, αιών, ο υγιής και μια άρνηση. Οι ετυμολογίες των λέξεων.

Εικόνα
Η λέξη ὁ αἰών, τοῦ αἰῶνος είχε την αρχική σημασία «χρόνος ζωής» και, μέσω μιας επέκτασης του νοήματος «για μια ζωή, ισόβια», κατέληξε να σημαίνει κάθε μακρά περίοδο χρόνου και στο τέλος απέκτησε την έννοια της αιωνιότητας. Για να εξηγήσουμε τη λέξη και μια σειρά από άλλες που συνδέονται μ’ αυτήν πρέπει να υποθέσουμε μια πρωτοελληνική ρίζα *aiw- που θα σήμαινε «περίοδος ζωής ή ευζωία». Από τη βασική αυτή μορφή προέρχονται οι αιολικοί και αρκαδικοί επιρρηματικοί τύποι αἶι και ἄι < aiw-i (= ἀεί, για πάντα).[1] Με μια συνηθισμένη στην Ελληνική γλώσσα ρινική (ν) επέκταση της ρίζας προέκυψε το ουσιαστικό aiw-o-n (πβ. λ.χ. λειμών, λειμῶνος) και με την απώλεια του μεσοφωνηεντικού -w- ( =δίγαμμα) η τελική λέξη αἰών. Την ίδια ρινική επέκταση παρουσιάζει το επίρρημα αἰέν (πβ. την περίφημη ομηρική φράση αίέν ἀριστεύειν), το οποίο στην πραγματικότητα αντιπροσωπεύει την αρχαία τοπική πτώση (aiw-e-n) της λέξης αίών που διατηρήθηκε ως λεκτικό λείψανο.             Παράλληλα, όμως, με την ρινική επέ…

Τα είδη του κενού: κεχωρισμένο, παρεσπαρμένο, μέγα κενόν. Oι απόψεις του Στράτωνος και του Δημόκριτου

Εικόνα
Στο πρώτο από τα χωρία που ακολουθούν ο Σιμπλίκιος, σχολιάζοντας ένα σημείο από το Περί ουρανού του Αριστοτέλη, κάνει διάκριση ανάμεσα στο κεχωρισμένοκαι το παρεσπαρμένοκενό, εννοώντας με τον πρώτο όρο το κενό μεταξύ των συνθέτων σωμάτων και με τον δεύτερο όρο το κενό που υπάρχει διάσπαρτο μέσα στα σύνθετα σώματα. Αυτή η διάκριση φαίνεται να έχει ως πηγή τον Περιπατητικό Στράτωνα, ο οποίος ξεχώριζε το κενό που είναι διάσπαρτο σε μικρά κομμάτια μέσα στα σώματα από το αθρόο κενό μεταξύ των κόσμων. Αυτή τη διάκριση ο Στράτων την έκανε μόνο και μόνο για να απορρίψει την ύπαρξη του δεύτερου τύπου κενού, αφού ο ίδιος δεν πίστευε ότι υπάρχουν άλλοι κόσμοι έξω από το δικό μας. Ο Δημόκριτος δε θα μπορούσε να κάνει διάκριση ανάμεσα στο παρεσπαρμένο και το κεχωρισμένο κενό, αφού γι’ αυτόν όλο το κενό που υπάρχει μέσα σ'  έναν κόσμο, είτε είναι εγκλωβισμένο μέσα στα σύνθετα σώματα, είτε βρίσκεται ανάμεσα σ’ αυτά, είναι ουσιαστικά κενό του ίδιου τύπου: όπως τα σύνθετα σώματα έχουν μεταξύ των α…

Νεκρή θάλασσα του Κρόνου, Μακρόβιοι, Κιμμέριοι, Ερμιονείς: η μυστηριώδης ανθρωπογεωγραφία του Βόρειου Ωκεανού στα Αργοναυτικά των Ορφικών

Εικόνα
Φτάνοντας στη βόρεια εκβολή του Τάναη οι Αργοναύτες ανοίγονται αμέσως στο μέρος του Ωκεανού με το όνομα «Κρόνιος Πόντος» ή «θάλασσα του Κρόνου» ή «νεκρή θάλασσα» (1081) ή ακόμη «παγωμένη θάλασσα» ή «νωθρή».H παντελής έλλειψη ανέμου δεν επιτρέπει τη χρήση των ιστίων (1102-1104, 1129).Τα κουπιά δεν επαρκούν, επειδή τα νερά είναι αβαθή (τέναγος, στ. 1094). Άλλα κείμενα είναι πιο εύγλωττα για το Bόρειο Ωκεανό: είναι γεμάτος φύκια (Αβιηνός, Oramarit. 122-124) ή τα νερά του είναι πηχτά όπως μια μέδουσα (Στράβων 2.4.1). Οι Αργοναύτες αναγκάζονται να ρυμουλκήσουν το πλοίο όπως σε άλλες παραδόσεις αναγκάζονται να το σύρουν στην άμμο της Λιβύης ή από τον Τάναη να το μεταφέρουν σε κάποιο άλλο ποτάμι. Ο βόρειος Ωκεανός εκτείνεται ως ένα ακρωτήριο (1129), στο οποίο μπορεί να αναγνωρίσει κανείς το promunturium(ακρωτήριο) Rusbeasτου Πλινίου (ΗN4.95, 2.167).Πρόκειται πιθανώς για το ακρωτήριο Skagens στο βόρειο άκρο της Δανίας. Από εδώ αρχίζει ο Ατλαντικός (1169), στον οποίο ο άνεμος ξεκινά πάλι να φυ…

Ανατολίτικη γραφή και ελληνικός δημόσιος λόγος στις Ικέτιδες του Αισχύλου

Εικόνα

Πώς πέθανε η Κλεοπάτρα

Εικόνα
[Πλούταρχος, Βίος Αντωνίου 71, 74-76]Η Κλεοπάτρα συγκέντρωνε κάθε είδους θανάσιμα δηλητήρια και δοκίμαζε πόσο ανώδυνο ήταν το καθένα από αυτά, δίνοντάς τα σε φυλακισμένους θανατοποινίτες. Όταν είδε ότι όσα ήταν δραστικά προκαλούσαν άμεσο θάνατο με πόνους, ενώ όσα ήταν ηπιότερα αργούσαν να δράσουν, άρχισε να πειραματίζεται με άγρια ζώα, παρακολουθώντας τους ανθρώπους της να ρίχνουν και ένα διαφορετικό ζώο σε κάθε έναν φυλακισμένο. Αυτό το έκανε καθημερινά. Διαπίστωσε ότι σχεδόν σε κάθε περίπτωση μόνο το δάγκωμα της ασπίδας[1] έφερνε υπνώδη λήθαργο και νάρκη δίχως σπασμούς και βογκητά, προκαλώντας ελαφρύ ιδρώτα στο πρόσωπο, εύκολη συσκότιση και παράλυση των αισθήσεων, καθώς και δυσκολία στην προσπάθεια διέγερσης και ανάκλησής τους, όπως ακριβώς συμβαίνει με αυτούς που κοιμούνται βαθιά…Ανάμεσα στους φίλους του Ιουλίου Καίσαρα ήταν και ο Κορνήλιος Δολοβέλλας,ένας επιφανής νεαρός. Αυτός ένιωθε έλξη προς την  Κλεοπάτρα και τότε, για να της κάνει τη χάρη που του είχε ζητήσει, της έστειλε κρυ…

Aνέκδοτα για τον Τίμωνα τον Αθηναίο που μισούσε τους ανθρώπους

Εικόνα
Ο Τίμων ήταν γιος του Εχεκρατίδη από το δήμο Κολλυτού, σύμφωνα με το έργο του Λουκιανού Τίμων ή Μισάνθρωπος. Ο Τίμων είχε μεγάλη περιουσία και πολλούς φίλους, οι οποίοι τον εγκατέλειψαν, όταν την έχασε. Από τότε ζούσε στις ερημιές, ενώ όταν βρήκε τυχαία έναν θησαυρό και οι φίλοι του επανήλθαν, τους έδιωξε κακήν κακώς. Μερικά ανέκδοτα της μισανθρωπίας του διέσωσε ο Πλούταρχος:
[Πλούταρχος, Βίος Αντωνίου 70] Ο Τίμων ήταν Αθηναίος και έζησε γύρω στην εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τα δράματα του Αριστοφάνη[1] και του Πλάτωνα,[2] όπου κωμωδείται ως δύστροπος και μισάνθρωπος. Μολονότι απέφευγε και αντιστεκόταν σε κάθε συναναστροφή, εντούτοις τον Αλκιβιάδη, που ήταν νέος και θρασύς, τον ασπαζόταν και τον φιλούσε με προθυμία. Όταν ο Απήμαντος απόρησε και ζήτησε να μάθει την αιτία, ο Τίμων του είπε ότι αγαπά τον νεαρό, γιατί ξέρει ότι θα γίνει αίτιος πολλών κακών για τους Αθηναίους.[3] Ο Απήμαντος ήταν ο μόνος στον οποίο επέτρεπε καμιά φορά να τον πλησιάζε…

Το δήλιο πρόβλημα: ο διπλασιασμός του κύβου από τον Ερατοσθένη και ο μηχανισμός του μεσολάβου

Εικόνα
Πρόκειται για το περίφημο στην αρχαιότητα δήλιο πρόβλημα, δηλαδή την κατασκευή ενός κύβου με όγκο διπλάσιο από τον όγκο ενός δοσμένου κύβου. Ονομάστηκε δήλιο, σύμφωνα με την παράδοση, εξαιτίας μιας επιδημίας στη Δήλο, για την οποία το μαντείο των Δελφών έδωσε χρησμό ότι θα σταματούσε, μόνο αν οι Δήλιοι κατασκεύαζαν έναν βωμό με διπλάσιο μέγεθος απ' αυτόν που υπήρχε. Στην αρχαιότητα το πρόβλημα λύθηκε με τις προσπάθειες διάσημων μαθηματικών (Αρχύτας, 5ος / 4ος αιώνας π.Χ., Εύδοξος ο Κνίδιος, 4ος αιώνας, Μέναιχμος, 4ος αιώνας, Ερατοσθένης, 3ος / 2ος αιώνας). Ο σχολιαστής των έργων του Αρχιμήδη Ευτόκιος (6ος αιώνας μ.Χ.), ο οποίος αναφέρει το πρόβλημα, μνημονεύει δώδεκα λύσεις που δόθηκαν ως την εποχή του, ανάμεσα στις οποίες και του Ερατοσθένη. Ο Ευτόκιος παραθέτει μια υποτιθέμενη (νόθα κατά πάσα πιθανότητα) επιστολή του Ερατοσθένη προς τον Πτολεμαίο Γ' τον Ευεργέτη,στην οποία εξέθετε το ιστορικό του δήλιου προβλήματος και ανέφερε μιαν άλλη παράδοση, σύμφωνα με την οποία κάποιος…

Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας: η αρχή της αναλογίας ανάμεσα στον μικρόκοσμο και τον μεγάκοσμο και ο άνθρωπος ως μικρός κόσμος στον Δημόκριτο

Εικόνα
       Λέγω τάδε περὶ τῶν ξυμπάντων: ἄνθρωπός ἐστιν ὃ πάντες ἴδμεν.
Σχετικά με το σύμπαν λέω τα εξής: άνθρωπος είναι αυτό που όλοι γνωρίζουμε.[1]
            Το απόσπασμα αυτό του Δημόκριτου αποτελούσε πιθανότατα την αρχή του περίφημου έργου του Μικρός διάκοσμος. Oανθρωπομορφισμός που είναι χαρακτηριστικός για οποιαδήποτε πρώιμη επιστήμη και θρησκεία (βλ. π.χ. τα λόγια του Αριστοτέλη για τον Εμπεδοκλή στα Φυσικά 252a28) δεν είναι στο Δημόκριτο κάτι τυχαίο, αλλά προκύπτει ως ιδιόμορφο σύστημα: 1) Μόνο ο άνθρωπος στη δική του προσωπική, οικογενειακή και κοινωνική ζωή (όχι την εσωτερική σωματική υπόσταση) είναι γνωστός άμεσα. 2) Ανάμεσα στο γνωστό (άνθρωπος, μικρός κόσμος) και το άγνωστο (σύμπαν, μεγάλος κόσμος) υπάρχει αναλογία. 3) Αυτό έχει ως συνέπεια με βάση τη συμπεριφορά του ανθρώπου να μπορούμε να συμπεράνουμε κατ’ αναλογία τους νόμους του μεγάλου κόσμου. Αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των μεθόδων της πρώιμης φιλοσοφίας να εξηγεί μη εποπτικές σχέσεις μέσω της σύγκρισής τους με κά…

H κληρονομιά του Αλέξανδρου: η ελληνική παραδοσιακή σοφία στα βάθη της Ανατολής

Εικόνα
Στο ανθολόγιο του Ιωάννη του Στοβαίου (3.1.173) υπάρχει μια συλλογή ρητών των Επτά Σοφών με τον τίτλο Σωσιάδου τῶν ἑπτά σοφῶν ὑποθῆκαι, η οποία μεταφράζεται παρακάτω. Δεν ξέρουμε ποιος είναι αυτός ο Σωσιάδης. Δεν υπάρχει κάποια εισαγωγή μετά την επικεφαλίδα, ενώ υπάρχει μεγάλη ομοιομορφία στον τρόπο έκφρασης των ρητών. Τα περισσότερα αποτελούνται από δυο λέξεις και χωρίζονται σε δύο μέρη: συνήθως μια προστακτική β΄ ενικού σε συνδυασμό με μια λέξη ή φράση που ενσαρκώνει την υποθήκη. Δεν υπάρχει κατανομή των αποφθεγμάτων στους Επτά Σοφούς, αλλά αντιμετωπίζονται ως ενιαίο σώμα λόγων. Λέγεται ότι οι Σοφοι είχαν αφιερώσει στον ναό του δελφικού Απόλλωνα τα ρητά τους, ανάμεσά τους και τα περίφημα «γνῶθι σαυτόν» και «μηδέν ἄγαν» (Πλάτων, Πρωταγόρας 343ΑΒ). Το δεύτερο ρητό βρίσκεται στην 38η θέση στη συλλογή του Σωσιάδη, ενώ το πρώτο βρίσκεται στην όγδοη θέση παραλλαγμένο: «σαυτόν ἴσθι». Η συλλογή του Σωσιάδη (με μικρές παραλλαγές ή προσθαφαιρέσεις) υπήρξε κατά την Ελληνιστική και Ελληνορωμαϊκ…

Σημεία και θαύματα στους Δελφούς

Εικόνα
[Στο έργο Περί του μη χραν νυν έμμετρα την Πυθίαν, την δελφική διαθήκη του Πλουτάρχου,μια ομάδα γνωστών περιηγείται με τη βοήθεια ξεναγών στα αναθήματα του μαντείου των Δελφών. Ο Φιλίνος παραθέτει μια σειρά από θαυμαστά γεγονότα και σημάδια που συνέβησαν στο χώρο των Δελφών και είχαν ως πρωταγωνιστές άψυχα αντικείμενα. Ο νεαρός ξένος επισκέπτης, στον οποίο γίνεται αναφορά, λέγεται Διογενιανός, ενώ ο Βόηθος είναι γεωμέτρης με επικούρειες τάσεις, ο οποίος αμφισβητεί τον υπερφυσικό χαρακτήρα των φαινομένων και τον αποδίδει στην τύχη και τη σύμπτωση. Αποτελεί τον εκπρόσωπο της επιστήμης, ενώ ο Φιλίνος εκφράζει τη θρησκευτική άποψη του Πλουτάρχου ότι ο θεός διαπερνά τα πάντα, άρα και τα άψυχα:]

Η δελφική θεωρία της μαντικής έμπνευσης: ο θεός, η πυθία του και το φως του μέλλοντος

Εικόνα
Στο έργο του Περί του μη χραν έμμετρα νυν την Πυθίαν ο ιερέας των Δελφών και μέγιστος συγγραφέας Πλούταρχος εκθέτει την γενική άποψή του για τη μαντεία. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι σε ένα βαθμό η άποψη αυτή διαμορφώθηκε μέσα από την προσωπική του πείρα ως ιερέα, αλλά και μέσα από συζητήσεις με άλλα μέλη του μαντείου και φιλοσόφους, όπως ο δάσκαλός του πλατωνικός Αμμώνιος. Το έργο αυτό του Πλουτάρχου έχει τη μορφή διαλόγου. Ο τίτλος του διαλόγου σαφηνίζει επακριβώς το κεντρικό θέμα που τίθεται προς επίλυση: για ποιο λόγο η Πυθία δεν εκφράζει πλέον τους χρησμούς της σε μέτρο, αλλά σε πεζό λόγο. Ο Πλούταρχος, όμως, αναμφίβολα εξετάζει και άλλα προβλήματα που εγείρει το δελφικό μαντείο: είναι κυρίως το ζήτημα της εγκυρότητας και της αξίας των χρησμών που υπερβαίνει με μοναδικό τρόπο το κεντρικό θέμα για τη μορφή των χρησμών που δίνει η Πυθία. Επιπλέον, η θεωρία της μαντικής έμπνευσης, που εκτίθεται με αφορμή το ίδιο ζήτημα, παρουσιάζει ένα εξαιρετικό ενδιαφέρον, το οποίο ξεπερνά κατά πολύ …

Τι είναι ο φιλόλογος; Ο χαμένος 31ος χαρακτήρας του Θεοφράστου

Εικόνα
Το 1897 Γερμανοί φιλόλογοι στη Λειψία εξέδωσαν τους Χαρακτήρες του Θεόφραστου (Theophrasts Charaktere, herausgegeben, erklärt und übersetzt von der Philologischen Gesellschaft zu Leipzig, Leipzig 1897) και ταυτόχρονα αστειευόμενοι με την ίδια τους την ειδικότητα δημιούργησαν έναν επιπλέον χαρακτήρα με τον τίτλο «ο φιλόλογος». Η παρωδία κρίνεται επιτυχημένη και η νεοελληνική απόδοση έχει ως εξής:  
ΛΑ΄ Ο ΦΙΛΟΛΟΓΟΣΑναμφίβολα η φιλολογία αποτελεί μια υπερβολή επιθυμίας για αρχαία γραπτά και πράγματα, ενώ ο φιλόλογος είναι τέτοιου είδους άνθρωπος, ώστε να τιμά υπερβολικά και να θεωρεί ιερά τα βιβλία, τους παπύρους, τις επιγραφές και άλλα παρόμοια πράγματα, μόνο και μόνο επειδή είναι αρχαία. Χαίρεται να τα βρίσκει όχι σώα, αλλά φθαρμένα με πολλά λάθη και κενά, ισχυριζόμενος ότι το αξιολογότατο και γλυκύτατο έργο του είναι να τα τακτοποιεί και να τα διορθώνει. Αν ανακαλυφθούν κάπου αρχαία γραπτά και είναι γραμμένα σε χαρτί, το απολαμβάνει, αν είναι σε περγαμηνή, χορεύει, αν είναι σε πάπυρο,…