Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο αγώνας ανάμεσα στις Μούσες και τις Ημαθίδες/Πιερίδες


[Ο Νίκανδρος αφηγείται αυτή την ιστορία στο τέταρτο βιβλίο των Μεταμορφώσεών του]
Ο Δίας, αφού ενώθηκε ερωτικά με την Μνημοσύνη, απέκτησε τις Μούσες. Την ίδια εποχή βασίλευε ο Πίερος, γεννημένος από τη γη της Ημαθίας.[1] Και αυτός απέκτησε εννέα κόρες. Αυτές έστησαν χορό σε ανταγωνισμό με τις Μούσες και διενεργήθηκε διαγωνισμός μουσικής στον Ελικώνα. Όταν τραγουδούσαν οι θυγατέρες του Πίερου, σκοτείνιαζαν τα πάντα και τίποτα δεν έδινε σημασία στην χορωδία τους. Όταν όμως τραγουδούσαν οι Μούσες, στεκόταν ο ουρανός, τα άστρα, η θάλασσα και οι ποταμοί, ενώ ο Ελικώνας μαγεμένος υψωνόταν προς τον ουρανό από την ευχαρίστηση, έως ότου με τη θέλησή του Ποσειδώνα τον σταμάτησε ο Πήγασος,  χτυπώντας του την κορυφή με την οπλή του.[2] Καθώς λοιπόν  επέλεξαν να μαλώσουν  αυτές που ήταν θνητές με τις θεές, οι Μούσες τους άλλαξαν τη μορφή και έφτιαξαν από αυτές τις λεγόμενες ημαθίδες όρνιθες,  εννιά στον αριθμό, που ακόμη και σήμερα ονομάζονται από τους ανθρώπους βουτηχτάρι, σουσουράδα, βλάχος, κίσσα, φλώρος, καρδερίνα, πάπια, δρυοκολάπτης,  περιστέρι.[3]

[Ἱστορεῖ Νίκανδρος Ἑτεροιουμένων δ΄]
Ζεὺς Μνημοσύνῃ μιγεὶς ἐν Πιερίᾳ Μούσας ἐγέννησεν. ὑπὸ δὲ τὸν χρόνον τοῦτον ἐβασίλευε Πίερος αὐτόχθων Ἠμαθίας καὶ αὐτῷ θυγατέρες ἐγένοντο ἐννέα͵ καὶ χορὸν ἐναντίον ἔστησαν αὗται Μούσαις καὶ ἀγὼν ἐγένετο μουσικῆς ἐπὶ τῷ Ἑλικῶνι. ὅτε μὲν οὖν αἱ θυγατέρες ᾄδοιεν αἱ τοῦ Πιέρου͵ ἐπήχλυε πάντα καὶ οὐδὲν ὑπήκουε πρὸς τὴν χορείαν͵ ὑπὸ δὲ Μουσῶν ἵστατο μὲν οὐρανὸς καὶ ἄστρα καὶ θάλασσα καὶ ποταμοί͵ ὁ δ΄ Ἑλικὼν ηὔξετο κηλούμενος ὑφ΄ ἡδονῆς εἰς τὸν οὐρανόν͵ ἄχρις αὐτὸν βουλῇ Ποσειδῶνος ἔπαυσεν ὁ Πήγασος τῇ ὁπλῇ τὴν κορυφὴν πατάξας. ἐπεὶ δὲ νεῖκος ἤραντο θνηταὶ θεαῖς͵ μετέβαλον αὐτὰς αἱ Μοῦσαι καὶ ἐποίησαν ὄρνιθας ἠμαθίδας ἐννέα καὶ ἔτι νῦν ὀνομάζονται παρ΄ ἀνθρώποις κολυμβάς͵ ἴυγξ͵ κεγχρίς͵ κίσσα͵ χλωρίς͵ ἀκαλανθίς͵ νῆσσα͵ πιπώ͵ δρακοντίς.

(Αντωνίνος Λιβεράλης 9)



[1] Εδώ συνδέονται δύο από τις κυριότερες περιοχές της Μακεδονίας, η Ημαθία και η Πιερία. Η Ημαθία στις πηγές θεωρείται συχνά ως ένα συνώνυμο της ίδιας της Μακεδονίας. Είναι πολύ εντυπωσιακό ότι ο Πίερος είναι αὐτόχθων, γεγονός που υπονοεί παραδόσεις αυτοχθονίας κα μεταξύ των Μακεδόνων. Οι Μούσες στο προοίμιο των Έργων και ημερών του Ησίοδου καλούνται να έρθουν από την Πιερία, όπου βρίσκονται. Οι εννιά Ημαθίδες/Πιερίδες ίσως να εκπροσωπούν την μακεδονική εκδοχή των Μουσών που υποκαταστάθηκε αργότερα από τις διασημότερες Ελικωνιάδες Μούσες.
[2] Μ’ αυτό τον τρόπο δημιουργήθηκε η πηγή Ιπποκρήνη (= πηγή του αλόγου). Ο Ποσειδών ήταν θεός των αλόγων, ιδιαίτερα στη Βοιωτία, ενώ διέθετε ναό στους Πρόποδες του Ελικώνα. Επιπλέον ήταν πατέρας του Πήγασου (Ποσειδών Ίππιος). Μερικές φορές ο Πήγασος θεωρείται ότι μεταφέρει τους κεραυνούς του Δία.
[3] Η εκδοχή του Οβίδιου (Μεταμ. 5.250-678) είναι διαφορετική: η Αθηνά ταξιδεύοντας καλεί τις Μούσες και τους ζητά να της δείξουν την καινούργια πηγή που δημιούργησε ο φτερωτός Πήγασος με την οπλή του. Μια Μούσα βρίσκει την ευκαιρία να αφηγηθεί στην Αθηνά μια πρόσφατη περιπέτεια των Μουσών, οι οποίες απήχθησαν από τον άγριο βασιλιά Πυρηναίο στη Θράκη, αλλά ξέφυγαν πετώντας με τα φτερά τους. Στη συνέχεια η Αθηνά ακούει ήχο από κίσσες και ρωτά τι συμβαίνει. Οι Μούσες της αφηγούνται πώς διαγωνίστηκαν με τις κόρες του Πίερου. Αυτές τραγουδούσαν την ήττα των θεών από τον Τυφώνα, προκαλώντας τις Μούσες. Από τις Μούσες απάντησε η Καλλιόπη με ένα τραγούδι για τον Πλούτωνα, την Περσεφόνη και τη Δήμητρα.
Σε έναν πολύ φθαρμένο πάπυρο της Κόριννας από τη Βοιωτία έχουμε έναν διαγωνισμό τραγουδιού ανάμεσα στον Κιθαιρώνα και τον Ελικώνα, βουνά της Βοιωτίας. Τον διαγωνισμό οργανώνουν οι Μούσες. Οι θεοί ψηφίζουν σε μια κάλπη, όπως οι δικαστές στα αρχαία δικαστήρια. Ο Ερμής ανακοινώνει νίκη του Κιθαιρώνα. Ο Ελικών πικραίνεται και υφίσταται κάποιου είδους γεωλογικού παθήματος. Φαίνεται να πρόκειται για κάποια λαϊκή παράδοση με μια δόση χιούμορ.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…