Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η μυστηριώδης επιγραφή που βρέθηκε από τον Αγησίλαο στον τάφο της Αλκμήνης στη Θήβα



[Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω προέρχεται από το Περί του Σωκράτους δαιμονίου του Πλουτάρχου. Όλα τα πρόσωπα που μιλούν είναι πρωταγωνιστές ενός φιλοσοφικού διαλόγου για τη φύση του δαιμονίου του Σωκράτη. Ο διάλογος εξελίσσεται στην Θήβα υπό σπαρτιατική κατοχή. Το θέμα του συγκεκριμένου χωρίου είναι η μετάφραση μιας πανάρχαιας επιγραφής με παράξενα γράμματα που βρέθηκε στον τάφο της Αλκμήνης, μητέρας του Ηρακλή]


Και ο Θεόκριτος είπε: «Πάνω στην ώρα ήρθες (Φειδόλαε) και σαν να το έκανες επίτηδες. Γιατί επιθυμούσα να μάθω ποια ήταν τα ευρήματα και στο σύνολό της η μορφή του τάφου της Αλκμήνης που ανοίχτηκε στα μέρη σας, αν βέβαια κι ο ίδιος ήσουν παρών τότε που ο Αγησίλαος έστειλε ανθρώπους να μεταφέρει τα λείψανα στη Σπάρτη». Και ο Φειδόλαος είπε: «Όχι, δεν έτυχε να παραβρίσκομαι. Και μολονότι δυσανασχετούσα και αγανακτούσα πολύ με τους συμπολίτες μου (για την προσβολή του Αγησίλαου), εκείνοι με άφησαν αβοήθητο. Βρέθηκε, λοιπόν, μέσα στο μνήμα ένα λιθάρι αντί για το πτώμα της Αλκμήνης[1] και βραχιόλι χάλκινο, όχι μεγάλο, και δυο αμφορείς πήλινοι, οι οποίοι είχαν μέσα τους χώμα απολιθωμένο πια απ’ το χρόνο και συμπαγές. Μπροστά απ’ το μνήμα κειτόταν χάλκινος πίνακας που είχε πάνω του γράμματα πολλά και ασυνήθιστα λόγω της μεγάλης τους παλαιότητας. Δεν ήταν δυνατό να προκύψει κάποια γνώση απ’ αυτά, μολονότι φάνηκαν καθαρά, όταν πλύθηκε ο χαλκός, αλλά ο τύπος των χαρακτήρων ήταν ιδιόμορφος και βαρβαρικός, ομοιότατος με τους αιγυπτιακούς. Γι’ αυτό και ο Αγησίλαος, καθώς είπαν, έστειλε αντίγραφά τους στο βασιλιά (των Αιγυπτίων),[2] με την παράκληση να τα δείξει στους ιερείς, μήπως και τα κατανοήσουν. Όμως γι’ αυτά ίσως να έχει να μας διηγηθεί κάτι και ο Σιμμίας, αφού εκείνη την εποχή συναναστρεφόταν πολύ με τους ιερείς στην Αίγυπτο χάριν της φιλοσοφίας. Οι Αλιάρτιοι, πάντως, νομίζουν ότι η μεγάλη αφορία και το ξεχείλισμα της λίμνης τους[3] δεν έγιναν τυχαία, αλλά πως τους προέκυψαν ως αποτέλεσμα θεϊκής οργής για τον τάφο, επειδή δηλαδή ανέχτηκαν να ανασκαφεί.» Ο Θεόκριτος μετά από ένα μικρό διάλειμμα είπε: «Αλλά ακόμη και με τους ίδιους τους Λακεδαιμόνιους φαίνεται ότι έχει οργιστεί το θείο, όπως προαγγέλλουν τα σημεία, για τα οποία μόλις πριν από λίγο με συμβουλεύτηκε ο Λυσανορίδας. Και τώρα θα αναχωρήσει για την Αλίαρτο, για να επιχώσει και πάλι το μνήμα και να κάνει χοές στην Αλκμήνη και τον Άλεο σύμφωνα με έναν χρησμό, αν και αγνοεί ποιος ήταν ο Άλεος»[4]
      [Μιλά ο Φειδόλαος] «…τώρα δα όμως Σιμμία, για τα γράμματα για τα οποία πριν από λίγο απορούσαμε, αν ξέρεις κάτι περισσότερο να το ανακοινώσεις και σε μας. Γιατί λέγεται ότι οι ιερείς στην Αίγυπτο ερμήνευσαν τα γράμματα του πίνακα που έλαβε από μας ο Αγησίλαος απογυμνώνοντας τον τάφο της Αλκμήνης». Και ο Σιμμίας ευθύς αναθυμή­θηκε και είπε: «Δε γνωρίζω τούτο τον πίνακα, Φειδόλαε. Έφτασε, όμως, κομίζοντας εκ μέρους του Αγησίλαου μια μακρά επιγραφή, ο Αγητορίδας ο Σπαρτιάτης[5] στη Μέμφιδα, στον προφήτη Χόνουφη, με τον οποίο κάνοντας πολλές φιλοσοφικές συζητήσεις περνούσαμε τότε τον καιρό μας εγώ, ο Πλάτων και ο Ελλοπίων ο Πεπαρήθιος.[6]  Εί­χε έρθει, λοιπόν, σταλμένος από το βασιλιά Αγησίλαο, ο οποίος παρήγγειλε στο Χόνουφη, αν ερμηνεύσει κάτι απ’ τα γραμμένα, να το μεταφράσει και να το αποστείλει τα­χέως στον ίδιο. Κι ο Χόνουφης, αφού μελέτησε για τρεις μέρες κάθε είδους γράμματα από αρχαία βιβλία, απάντη­σε γραπτώς στο βασιλιά και εξήγησε και σε μας ότι τα γράμματα προτρέπουν να τελεστούν αγώνες προς τι­μήν των Μουσών. Είπε ότι οι τύποι των γραμμάτων ανήκουν στη γραφή της εποχής που βασίλευε ο Πρωτέας[7] την οποία έμαθε και ο Ηρακλής, ο γιος του Αμφιτρύωνα.[8] Ό­τι ο θεός μέσω αυτών των γραμμάτων συμβούλευε και προέτρεπε τους Έλληνες να αναπαύονται και να ειρηνεύ­ουν και να αμιλλώνται πάντοτε με αγώνες φιλοσοφίας, α­ποφασίζοντας για τα δίκαια με τη βοήθεια των Μουσών και της λογικής, αφού καταθέσουν τα όπλα».



[1] Ο σχετικός θρησκευτικός όρος της εξαφάνισης ενός πτώματος είναι αφανισμός. Όταν πέθανε η Αλκμήνη, ο Δίας έστειλε τον Ερμή να πάρει το σώμα της (για να το μεταφέρει στις νήσους των Μακάρων) και να βάλει μια πέτρα στο φέρετρό της. Οι Ηρακλείδες πήραν την πέτρα και την έστησαν σε ένα ιερό άλσος, στο σημείο όπου αργότερα υπήρχε ηρώο προς τιμήν της Αλκμήνης (Αντωνίνος Λιβεράλης 33).
[2] Δεν αναφέρεται ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς. Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για το Φαραώ Νεκτανεβώ Α΄, του οποίου η βασιλεία ξεκινά γύρω στο 380 π.Χ. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στην Αίγυπτο ο Εύδοξος ο Κνίδιος μετέφερε συστατική επιστολή από τον Αγησίλαο προς τον Νεκτανεβώ (Διογ. Λαέρτ. 8.87).
[3] Η λίμνη που εννοείται είναι η Κωπαΐδα. Αυτά τα γεγονότα δεν είναι γνωστά από αλλού. Στη σύγχρονη εποχή τα νερά της λίμνης Κωπαΐδας έφταναν το μέγιστο ύψος τους κατά το Φεβρουάριο-Μάρτιο. Άρα το ξεχείλισμα της λίμνης που αναφέρεται πρέπει να τοποθετηθεί κατά τους πρώτους μήνες του 379 π.Χ., αφού το Δεκέμβριο εκείνου του έτους η Καδμεία απελευθερώθηκε από τη σπαρτιατική της φρουρά.
[4] Οι Αλιάρτιοι ταύτιζαν τον Άλεο με το Ραδάμανθη, τον οποίο η Αλκμήνη υποτίθεται ότι παντρεύτηκε μετά το θάνατο του Αμφιτρύωνα. Πβ. Πλούτ., Λύσανδρος 28.4. Ο Ραδάμανθυς - Άλεος λεγόταν ότι υπήρξε επίσης και δάσκαλος του Ηρακλή.
[5] Πρόσωπο άγνωστο από αλλού. Έχει παρατηρηθεί ότι η αφήγηση του Σιμμία διαφέρει απ' αυτήν του Φειδόλαου: ενώ ο τελευταίος αναφέρει ότι ο Αγησίλαος έστειλε ένα αντίγραφο της επιγραφής στο Φαραώ, για να το δώσει στους ιερείς του, ο Σιμμίας αντίθετα κάνει λόγο για κάποιον Αγητορίδα, απεσταλμένο του Αγησίλαου, ο οποίος παρέδωσε μια επιγραφή απευθείας στον Χόνουφη στη Μέμφιδα.
[6] Ο Χόνουφης της Μέμφιδος υποτίθεται ότι δίδαξε επίσης και τον Εύδοξο τον Κνίδιο. Έφερε τον τίτλο του προφήτη, ο οποίος ήταν ο υψηλότερος στη θρησκευτική ιεραρχία της Αιγύπτου. Ο Ελλοπίων μας είναι άγνωστος από αλλού. Οι επαφές Ελλήνων και Αιγυπτίων ακολούθησαν μια αυξητική τάση σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. Οι Έλληνες κατέφευγαν στους Αιγύπτιους ιερείς κυρίως για θέματα δικαιοσύνης και θρησκείας. Ο πανάρχαιος πολιτισμός της Αιγύπτου ασκούσε ισχυρή έλξη στους Έλληνες, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η παράδοση ότι πολλοί μεγάλοι Έλληνες σοφοί μαθήτευσαν κοντά στους Αιγυπτίους. Το ταξίδι του Πλάτωνα στην Αίγυπτο έχει αμφισβητηθεί. αφού οι μαρτυρίες γι’ αυτό είναι πολύ μεταγενέστερες. Αλλά και η παρουσία του Σιμμία εκεί δε μαρτυρείται από άλλες πηγές. Το πιθανότερο είναι ότι η παρουσία του Σιμμία στην Αίγυπτο και μάλιστα πλάι στον Πλάτωνα έχει επινοηθεί από τον Πλούταρχο, με σκοπό να εξυψώσει την προσωπικότητά του και το κύρος των λεγομένων του.
[7] Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (2.112) μετά το θάνατο του φαραώ Φερών τη βασιλεία της Αιγύπτου ανέλαβε κάποιος από τη Μέμφιδα, του οποίου το όνομα στα Ελληνικά ήταν Πρωτέας. Στην πραγματικότητα Πρωτέας είναι η μεταγραφή στον ελληνικό μύθο ενός βασιλικού αιγυπτιακού τίτλου: pa-routy στα Αιγυπτιακά σήμαινε κάτι σαν «Υψηλή Πύλη». Η μεταγραφή του αιγυπτιακού τίτλου στο ελληνικό Πρωτέας διευκολύνθηκε από το γεγονός ότι οι Έλληνες πίστευαν ήδη από την εποχή του Ομήρου στην ύπαρξη ενός πλάσματος μ’ αυτό το όνομα, ενός γέροντα της θάλασσας με μαντικές ικανότητες στα παράλια της Αιγύπτου, ο οποίος υποτίθεται ότι έδωσε τις συμβουλές του στο Μενέλαο. Αν θα θέλαμε να δώσουμε ένα ιστορικό όνομα στο βασιλιά που εννοεί ο Ηρόδοτος, θα τον ταυτίζαμε με τον Setnakhte, ιδρυτή της 20ης δυναστείας ή τον Ηeremheb ιδρυτή της 19ης δυναστείας.
Τα γράμματα της επιγραφής δύσκολα βεβαίως θα μπορούσαν να είναι αιγυπτιακά. Το πιθανότερο είναι, αν ταυτίζονται με την επιγραφή από τον τάφο της Αλκμήνης, να επρόκειτο για χαρακτήρες της μυκηναϊκής γραφής που φέρει το όνομα Γραμμική Β. Η γνώση αυτής της γραφής είχε χαθεί για τους Έλληνες μετά την παρακμή του μυκηναϊκού κόσμου. Η ερμηνεία, συνεπώς, του Χόνουφη πρέπει να ήταν φανταστική, καθόσον μάλιστα τα γράμματα πολλά (578 Ρ) της επιγραφής περιορίζονται σε λίγες γραμμές στη μετάφραση του ιερέα.
[8] Ο Ηρόδοτος (2.43 κ.εξ.) αναφέρει ότι ο Αμφιτρύωνας και η Αλκμήνη ήταν Αιγύπτιοι. Αυτός ο μύθος στηρίζεται εν μέρει στο γεγονός ότι ο Αλκαίος, πατέρας του Αμφιτρύωνα, και ο Ηλεκτρύωνας, πατέρας της Αλκμήνης, ήταν γιοι του Περσέα, απόγονου του Αιγύπτου και του Δαναού, αδερφού του Αίγυπτου. Κατά βάση, όμως, στηρίζεται στο γεγονός ότι οι Έλληνες είχαν ταυτίσει τον Ηρακλή με τον αιγυπτιακό θεό Αρσαφή της Ηρακλεόπολης.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…