Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Κατασκοπεία, σωματοφυλακή, στρατιωτική θητεία και κήρυξη πολέμου στις Ικέτιδες του Αισχύλου

Οι Δαναΐδες σκοτώνουν τους Αιγυπτιάδες συζύγους τους (Robinet Testard)

[Σύντομη υπενθύμιση του περιεχομένου του δράματος: ο Δαναός και οι κόρες του φτάνουν ως ικέτες στο Άργος από την Αίγυπτο, κυνηγημένοι από τους Αιγυπτιάδες, τα ξαδέρφια των Δαναΐδων που θέλουν να τις παντρευτούν με τη βία. Αποβιβάζονται στην παραλία. Εκεί έρχεται ο βασιλιάς του Άργους Πελασγός για να τους συναντήσει. Παρά την αρχικά επιφυλακτική του στάση πείθεται ότι ο Δαναός και οι κόρες του είναι παλιοί συγγενείς των Αργείων και δικαιούνται προστασίας. Μετά από μια συνέλευση του δήμου ο λαός συμφωνεί. Οι Δαναΐδες εισέρχονται γεμάτες ευγνωμοσύνη στην πόλη. Ο πόλεμος με τους Αιγυπτίους είναι πια προ των πυλών.]
Ο βασιλιάς Πελασγός έχει το καθήκον να διατηρεί την αυτοχθονία των πολιτών και την εδαφική ακεραιότητα του κράτους που κυβερνά ενάντια στη βία των εχθρών του. Στην προσπάθειά του αυτή έχει εγκαταστήσει ένα δίκτυο κατασκόπων και φρουρών στα σύνορα. Η ύπαρξη αυτών των κατασκόπων πρέπει να υποτεθεί, αφού αλλιώς δεν εξηγείται το γεγονός ότι, όταν οι Δαναΐδες φτάνουν με το πλοίο τους και πλησιάζουν την πόλη, εξέρχεται ο ίδιος με τη συνοδεία στρατιωτών, για να μάθει τι συμβαίνει. Την ύπαρξη πληροφοριοδοτών  συμπεραίνει, άλλωστε, και ο Δαναός στους στίχους 184-185:
       τάχ΄ ἂν πρὸς ἡμᾶς τῆσδε γῆς ἀρχηγέται
ὀπτῆρας εἷεν ἀγγέλων πεπυσμένοι.
Το ίδιο δίκτυο κατασκόπων πληροφορεί προφανώς το βασιλιά και για την εισβολή των Αιγυπτίων, γεγονός που τον αναγκάζει να εμφανιστεί και πάλι στη σκηνή (911 κ.εξ.). Έτσι και οι δύο εμφανίσεις του στη σκηνή σχετίζονται με την παραβίαση των συνόρων της χώρας του.  Με κατασκοπικό τρόπο ενεργεί και ο Δαναός, όταν πληροφορεί τις κόρες του ότι πλησιάζει μια πομπή από το Άργος κρίνοντας από τη σκόνη που έχει σηκωθεί, το θόρυβο των αρμάτων και τη θέα των οπλισμένων στρατιωτών που πλησιάζουν με άλογα και οχήματα (180-183).

Από τις Ικέτιδες πληροφορούμαστε επίσης και τη μέθοδο κατόπτευσης των κινήσεων των αντιπάλων: οι εχθροί παρακολουθούνται από υπερυψωμένα σημεία που επιτρέπουν τη θέα σε μεγάλη απόσταση. Ο Δαναός χρησιμοποιεί ως θέση κατόπτευσης την κοινοβωμία, για να παρακολουθήσει την εμφάνιση των αιγυπτιακών πλοίων (713-714):
     ἱκεταδόκου γὰρ τῆσδ΄ ἀπὸ σκοπῆς ὁρῶ
τὸ πλοῖον.
Η κατόπτευση των αιγυπτιακών πλοίων από το Δαναό θα μπορούσε να είναι τυπική και για έναν κατάσκοπο του Πελασγού, ο οποίος θα παρακολουθούσε την άφιξη των αιγυπτιακών πλοίων και θα έκανε την αναφορά του στο βασιλιά: γίνεται περιγραφή των πλοίων και των τμημάτων τους (715, στολμοί λαίφους, παραρρύσεις νεώς, 716, πρῷρα, ὄμμασιν, 717, οἴακος), των πληρωμάτων (717, ἄνδρες νήιοι), και αναφορά στο στόλο και την επικουρία (721, τἀ̓́λλα πλοῖα πᾶσά θ΄ ἡ ΄πικουρία). Επίσης οι στίχοι 764-772 θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος της αναφοράς ενός κατασκόπου προς το βασιλιά του, αφού σ’ αυτούς γίνονται εκτιμήσεις για το χρόνο άφιξης του εχθρού και για την ενδεχόμενη καθυστέρησή του εξαιτίας της δυσκολίας προσέγγισης σε έναν αφιλόξενο λιμένα (768), εξαιτίας της άφιξης της νύχτας (769-770) και της αργοπορίας στην αποβίβαση από τα πλοία (771-772).
Ο Πελασγός φτάνει στη σκηνή συνοδευόμενος από οπλισμένους άνδρες και άρματα,[1] αν και την άφιξή του την παρακολουθούμε μέσα από οπτικές και ηχητικές εικόνες που παρέχει ο Δαναός (180-183): το οπλισμένο σώμα σηκώνει σκόνη, καθώς πλησιάζει, ακούγονται οι θόρυβοι από τους άξονες των αρμάτων, ένα πλήθος ανδρών οπλισμένων με δόρατα, το κατεξοχήν ελληνικό όπλο, αναμένεται να εμφανιστεί. Ο Πελασγός παρουσιάζεται παρακάτω ως επικεφαλής στρατιωτικού τμήματος, ο οποίος υπό την πίεση των γεγονότων δίνει εντολές στους στρατιώτες του για το πώς πρέπει να κινηθούν. Δίνει στρατιωτική συνοδεία στο Δαναό, για να τον οδηγήσει στην πόλη, και διατάζει τους ένοπλους συνοδούς να μην φλυαρούν με τους πολίτες στη διάρκεια της αποστολής τους (500-503).
Στην εικόνα του Πελασγού που δε διστάζει να τεθεί επικεφαλής των στρατευμάτων της πόλης του και να βρει το θάνατο αντιμετωπίζοντας τους εχθρούς μπορεί να αντιπαραβάλει κανείς την εικόνα του Αιγίσθου στον αισχύλειο Αγαμέμνονα, ο οποίος δεν έλαβε μέρος στον Τρωικό Πόλεμο και περιγελάται ως εκθηλυμένος και δειλός που μένει στο σπίτι (οἰκουρός, 1225. Πβ. 1625-1627, 808-809). Η γενναία στάση του Πελασγού μπορεί να είχε το αντίστροφο είδωλό της στην πονηριά του Δαναού να έρθει σε διαπραγματεύσεις με τους εχθρούς και να τους θανατώσει με δόλο στη συνέχεια της τριλογίας. Την ίδια γενναία στάση με το βασιλιά τους φαίνεται, όμως, ότι συμμερίζονται και οι υπόλοιποι πολίτες του Άργους, αφού αποφασίζουν ομόφωνα να προστατεύσουν τις Δαναΐδες. Στη δημοκρατία η υποχρεωτική στράτευση αποτελεί ένα πρόβλημα, αφού προκαλεί ένταση ανάμεσα στην ελευθερία του πολίτη και τις ανάγκες της πόλης. Οι επιτάφιοι λόγοι καλύπτουν το πρόβλημα παρουσιάζοντας τους Αθηναίους να δρουν εθελοντικά και να υπηρετούν με ζήλο την πατρίδα τους. Δεν είναι οι απειλητικοί νόμοι, αλλά η ελεύθερη κρίση τους που τους κάνει να νιώθουν ότι είναι αναγκαίο να πολεμήσουν για την ελευθερία και να κάνουν το χρέος τους (Πλάτ. 239Β, Θουκ. 2.43.1, Γοργίας απ. 6.17-18). Οι λόγοι αυτοί δίνουν την εντύπωση ότι οι Αθηναίοι εξαιτίας της έμφυτης γενναιότητάς τους αποφασίζουν ομόφωνα και εθελούσια να διακινδυνέψουν τη ζωή τους (Θουκ. 2.39.4, 2.42.4, Υπερ. 6.15). Αυτή η ομοφωνία, η οποία είναι ιδεατή και προβάλλεται ως πρότυπο στους επιτάφιους, απηχείται στις Ικέτιδες: πολύ χαρακτηριστικά στο λόγο του Δαναού που αναγγέλλει τα αποτελέσματα τις συνέλευσης των Αργείων πρώτα τονίζεται η εθελούσια, αυθόρμητη και δίχως εξαίρεση ομοφωνία των πολιτών να αναλάβουν τις ευθύνες τους (605-608) και μετά καταγράφονται οι ποινές για όσους προσπαθήσουν να αποφύγουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι στους ικέτες (612 κ.εξ.).  
Η απόφαση του λαού του Άργους για προστασία των ικετών με κάθε μέσο από την επιβουλή των εχθρών τους θα έχει ως άμεσο αποτέλεσμα έναν πόλεμο μεταξύ Αργείων και Αιγυπτίων. Ήδη στο στ. 726 ο Δαναός ειδοποιεί τις κόρες του ότι σκοπεύει να επιστρέψει στο Άργος, για να φέρει στρατιωτικές ενισχύσεις (ἐγὼ δ΄ ἀρωγοὺς ξυνδίκους θ΄ ἥξω λαβών). Τους δίνει θάρρος ότι οι Αργείοι θα πολεμήσουν για χάρη τους (738, θάρσει· μαχοῦνται περὶ σέθεν͵ σάφ΄ οἶδ΄ ἐγώ). Η επανεμφάνιση του Πελασγού από το στ. 911 κ.εξ. και η συνάντησή του με τον Αιγύπτιο απεσταλμένο πραγματοποιεί ό,τι ως τότε παρέμενε στο επίπεδο του πιθανού, την έναρξη του πολέμου με την καταρχήν κήρυξή του. Στον επικείμενο πόλεμο η πόλη, οι κάτοικοί της και οι ξένοι της θα εμπιστευτούν την ασφάλειά τους στα τείχη (955-956): θράσος λαβοῦσαι στείχετ΄ εὐερκῆ πόλιν͵ / πύργων βαθείᾳ μηχανῇ κεκλῃμένην. Το έργο κλείνει με τις ικέτισσες να εισέρχονται στην προστατευτική ασφάλεια της πόλης και του δήμου της, ενώ ως τελευταίο δείγμα στρατιωτικής κινητοποίησης μπορεί να λογαριαστεί και η παροχή σωματοφυλακής στο Δαναό από το λαό (985-988), για την οποία πρέπει να υποθέσουμε μια δεύτερη έκτακτη Εκκλησία ενόψει της στρατιωτικής αναμέτρησης.





[1] Ο Taplin πιστεύει ότι δεν υπάρχει λόγος να αποκλείσουμε την παρουσία αρμάτων στη σκηνή, επειδή δεν αναφέρονται ρητά, αφού υπάρχει το προηγούμενο των Περσών 155 κ.εξ. (και ίσως 908 κ.εξ. για την άφιξη του Ξέρξη). Θεωρεί πιθανό ότι υπάρχουν τρία ή τέσσερα άρματα σ’ αυτή τη σκηνή. Η παρουσία αρμάτων και οπλισμένων ανδρών, κατά τον ίδιο, δεν αποβλέπει τόσο στο να κάνει θεαματική τη σκηνή, αλλά υπηρετεί το στόχο να φανεί η στρατιωτική δύναμη του Άργους. Σε κάθε περίπτωση, αν ο Πελασγός όντως εισέρχεται με άρμα στη σκηνή, η εμφάνιση αυτή δεν έχει τον ανατολίτικο χρωματισμό, το στίγμα της εκθήλυνσης (Αριστοφ., Αχ. 69-70) ή την έννοια του «σήματος κινδύνου» για υβριστική συμπεριφορά που έχει σε άλλες τραγωδίες.    

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Lucernae fictiles, vol. 1, 1739

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Μητρόδωρος ο Επικούρειος, απόσπασμα από την πραγματεία κατά των διαλεκτικών

Ο P.Herc. 255 μαζί με μια σειρά από άλλα παπυρικά αποσπάσματα από το Herculaneum (418, 1084, 1091, 1112  και ίσως 390, 456, 1103, 1108 -μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) μοιάζουν να αποτελούν μέρος μιας επικούρειου τύπου κριτικής εναντίον άλλων φιλοσόφων. Στα χωρία εμφανίζονται τα ονόματα του Πλάτωνα, του Στίλπωνος, του Επίκουρου και του Πολύαινου. Αποδίδονται στον Μητρόδωρο τον Λαμψακηνό και στην πραγματεία του Προς τους διαλεκτικούς (Διόγ. Λαέρτ. 10.24), αφού ένα από αυτά το παραθέτει ο Πλούταρχος (1125b) ακριβώς με το όνομα του Μητρόδωρου. Το χωρίο που μεταφράζεται παρακάτω, το μόνο σχετικά ακέραιο, σχολιάζει την πρόοδο της πρώιμης ανθρωπότητας στην ανακάλυψη νέων ιδεών και νόμων. Σχολιάζει ειρωνικά την υποτιθέμενη «αθανασία» των ευρετών αυτών των ιδεών, οι οποίοι όχι μόνο την επικαλέστηκαν για τον εαυτό τους, αλλά είχαν ως συνεργάτες και τους μυθολόγους, μια άποψη που πηγαίνει πίσω ως τον Πρόδικο και υιοθετήθηκε και από τον Στωικό Περσαίο. Το χωρίο μοιάζει να συζητά την αντι-πλατωνική αντί…