Δευτέρα, 30 Μαρτίου 2015

Μνημοσύνη Μητέρα (σκόλιον)



Το δεύτερο καλά σωζόμενο σκόλιο από τον Πάπυρο της Ελεφαντίνης (βλ. ΕΔΩ) επιγράφεται ως Μνημοσύνη. Πράγματι, ξεκινά με επίκληση στη μητέρα των Μουσών και θεά της μνήμης, προφανώς με τον στόχο η Μνημοσύνη να βοηθήσει την ποιητική έμπνευση, όπως και οι κόρες της. Ακολουθεί το παραδοσιακό (από τα χρόνια των αρχαϊκών λυρικών ποιητών όπως ο Αλκαίος) μοτίβο της προτροπής προς το ναυτικό να αφήσει προσωρινά τη θάλασσα και την κακοκαιρία της και να απολαύσει μαζί με τους φίλους και συμπότες του την ασφάλεια της στεριάς. Το ποίημα ίσως χρησίμευε ως προοίμιο σε μια ευρύτερη σύνθεση, ενώ ο συνθέτης του είναι ικανότατος και λογιότατος, όπως αποδεικνύει η τολμηρή χρήση σπάνιων επιθέτων (πρωτοπαγής, για άμαξες και δίφρους στην Ιλιάδα, ενώ εδώ ως ιδιότητα της σοφίας!), οι μεταφορικές εκφράσεις, τα πολλά επίθετα, οι τολμηροί νεολογισμοί (ἀγανόμματος, λεπτόλιθος, διαποντοπλανής).

Η καλή θεά των κατασκόπων (σκόλιον)


Σκόλια ονόμαζαν οι αρχαίοι άσματα με συνοδεία λύρας, τα οποία έψαλλαν οι μετέχοντες σε ένα συμπόσιο. Αυτός που τραγουδούσε κρατούσε ένα κλαδί μυρτιάς, το οποίο το παρέδιδε σε όποιον επιθυμούσε, για να συνεχίσει το τραγούδι. Ονομάστηκαν σκόλια, γιατί η σειρά με την οποία έψαλλαν οι συμποσιαστές ήταν ακανόνιστη (< σκολιός = στραβός, στρεβλός). Η αρχή τους ανάγεται στον Τέρπανδρο, τον Αλκαίο και τον Ανακρέοντα.
Σε πάπυρο γραμμένο γύρω στα 280 π.Χ. σώζονται 6 αποσπάσματα του είδους των σκολίων. Η χρονολογία συγγραφής τους μπορεί να αναχθεί στον 4ο αιώνα π.Χ. Κατά πάσα πιθανότητα έχουν αντιγραφεί από κάποιον ανώνυμο μισθοφόρο σε στρατόπεδο της νήσου Ελεφαντίνης στην Αίγυπτο, με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στα συμπόσια των στρατιωτών. Από τα τρία πρώτα αποσπάσματα έχουν σωθεί μερικά γράμματα και λέξεις. Τα υπόλοιπα τρία σώζονται σε ικανοποιητική κατάσταση και ένα από αυτά είναι δίνεται παρακάτω σε μετάφραση.

Σάββατο, 28 Μαρτίου 2015

Θεοδωρίδας: Ευχή για τον μικρό Κρωβύλο




            Ο Θεοδωρίδας από τις Συρακούσες, ο οποίος έζησε στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ. (ακμή γύρω στα 225 π.Χ.), φέρεται ως συγγραφέας δύο διθυράμβων (Κένταυροι, Εις τον Έρωτα μέλος), υπήρξε όμως κατά κύριο λόγο επιγραμματοποιός. Η ποίησή του χαρακτηρίζεται για τη λογιότητά της και τις γλώσσες, δηλ. σπάνιες λέξεις τις οποίες χρησιμοποιεί κατά κόρον για να επιτύχει μια ορισμένη ποιητική εντύπωση.

Ευχή για τον μικρό Κρωβύλο
(Παλατινή ανθολογία 6.155)

              Άλικα τα μαλλιά κι ο Κρωβύλος, το τετράχρονο αγόρι
που προς τιμήν του μελωδού του Φοίβου τα ’κοψε.
Του 'κανε και θυσία κόκορα πολεμιστή και πλακούντα
γεμάτο με τυρί, ο γιος του Ηγησιδίκου.
Απόλλων, κάνε τον Κρωβύλο τέλειο άνδρα,
για να 'χει το χέρι του ηγεμονικό στον οίκο και τα κτήματά του.

Παρασκευή, 27 Μαρτίου 2015

Μελιννώ η Λεσβία: Εις Ρώμην

DEA ROMA

Τίποτε δεν είναι γνωστό για τη Μελιννώ από τη Λέσβο, ποίημα της οποίας, αφιερωμένο στο μεγαλείο της Ρώμης, παραδίδει ο Στοβαίος (3,7,12). Ο ίδιος ο Στοβαίος φαίνεται να μην κατανοεί καλά το περιεχόμενο του ποιήματος, αφού το παραθέτει στα χωρία περί ανδρείας, κάνοντας προφανώς σύγχυση μεταξύ Ρώμης και ρώμης. Ορισμένοι μελετητές αποδίδουν το ποίημα στην ελληνιστική περίοδο, επειδή δε γίνεται σ' αυτό λόγος για τους ρωμαίους αυτοκράτορες, άλλοι το χρονολογούν την εποχή της πρώιμης αυτοκρατορίας, λόγω μετρικών ομοιοτήτων με τον Στάτιο, άλλοι όμως μεταθέτουν τη συγγραφή του, λόγω του ανθηρού του ύφους και των επαναλήψεων που το χαρακτηρίζουν, στην εποχή του Αδριανού (2ος αιώνας μ.Χ.), εποχή κατά την οποία είχε διαδοθεί η λατρεία της deae Romae. Η πιθανότερη πάντως εποχή συγγραφής του ποιήματος φαίνεται να είναι το 1ο μισό του 2ου αιώνα π.Χ., επειδή η έλλειψη αναφορών στους αυτοκράτορες μοιάζει να παραπέμπει στη δημοκρατική εποχή της Ρώμης. Παρά τις κάποιες ομοιότητες σε εικόνες και ιδέες, η Μελιννώ δε φαίνεται επηρεασμένη από τη λατινική ποίηση.

Πέμπτη, 26 Μαρτίου 2015

Δωσιάδας ο Κρης: Βωμός




Ο Δωσιάδας καταγόταν από την Κρήτη και αναφέρεται από το Λουκιανό ως αποτυχημένος στιχουργός. Ίσως ταυτίζεται με τον ιστορικό Δωσιάδα, ο οποίος υπήρξε συγγραφέας μιας πρώιμης ιστορίας της Κρήτης με τον τίτλο Κρητικά. Πρέπει πάντως να έζησε κατά τον 3ο αιώνα π.Χ. Ήταν ο συνθέτης ενός ποιήματος, του Βωμού, γραμμένου σε ιαμβικό μέτρο και με τέτοιο τρόπο, ώστε να δίνει οπτικά την εντύπωση ενός βωμού.[1] Ο βωμός αυτός υποτίθεται ότι είναι ο βωμός της Χρύσης, νύμφης του νησιού Χρύση κοντά στη Λήμνο που σήμερα είναι βυθισμένο κάτω απ' τη θάλασσα. Τον βωμό ίδρυσε προς τιμήν της ο Ιάσων πηγαίνοντας προς τους Κόλχους για το χρυσόμαλλο δέρας. Το ποίημα έχει τη μορφή εκτεταμένου αινίγματος και αποτελεί έναν γρίφο με τις μυθολογικές αναφορές του. Αυτή η μορφή ποιήματος δεν είναι άγνωστη από αλλού: υπενθυμίζουμε το ποίημα Σύριγξ, το οποίο παραδίδεται με το όνομα του Θεόκριτου και έχει τη μορφή του αρχαίου αυτού πνευστού μουσικού οργάνου, τα ποιήματα Πέλεκυς, Πτέρυξ, Ωιόν του Σιμία του Ρόδιου κ.ά.

Ύμνος στους Ιδαίους Δακτύλους


Ανωνύμου
Ύμνος στους Ιδαίους Δακτύλους

Ο πολύ κατεστραμμένος αυτός ύμνος βρέθηκε σε επιγραφή από την Ερέτρια και χρονολογείται στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Η λατρεία των Ιδαίων Δακτύλων στην περιοχή ίσως να μην είναι άσχετη με την ύπαρξη κοιτασμάτων χαλκού και σιδήρου στο γειτονικό Ληλάντιο πεδίο (Στράβων 10.9): οι Ιδαίοι Δάκτυλοι είναι γνωστοί ως δαίμονες ικανοί στη μεταλλουργία. Πρόκειται για μια ομάδα κατώτερων θεοτήτων που συνδέονται στενά, μέσω περίπλοκων παραδόσεων και συγκρητισμού, με τους Κουρήτες, τους Κορύβαντες και τους Καβείρους. Πατέρας τους ήταν ο Δίας, ενώ μητέρα τους θεωρούνταν η νύμφη Ίδη ή η Ρέα, στην ακολουθία της οποίας ανήκαν. Το όνομά τους ερμηνευόταν από την επιδεξιότητά τους στη χειρωνακτική εργασία ή από το ότι η μητέρα τους κατά τη γέννα έμπηξε λόγω του πόνου τα δάχτυλά της στη γη ή γιατί σε ορισμένες παραδόσεις ήταν πέντε, όσα τα δάχτυλα του χεριού. Θεωρούνταν γόητες, μάγοι, μουσικοί, σιδηρουργοί και θεμελιωτές μυστηριακών λατρειών.
Το δεξιό μέρος της επιγραφής είναι κατεστραμμένο, αλλά ό,τι σώζεται δείχνει πως το μέτρο του ύμνου ήταν το ιαμβικό τρίμετρο.

Παιάνας στον Σέλευκο (ανωνύμου)




Σε επιγραφή από τις Ερυθρές, που περιλάμβανε παιάνα για τον Ασκληπιό, ακολουθούσε αμέσως μετά το άσμα προς τιμήν του θεού και ένας παιάνας για τον βασιλιά Σέλευκο Α' το Νικάτορα. Ο Σέλευκος αυτός υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους διαδόχους του Μ. Αλεξάνδρου και ιδρυτής του βασιλείου και της δυναστείας των Σελευκιδών, η οποία εκτείνεται σε τρεις αιώνες. Βασίλεψε ανάμεσα στα 312 και 281 π.Χ. Επονομάστηκε Νικάτωρ εξαιτίας των πολλών στρατιωτικών του επιτυχιών. Το Φεβρουάριο του 281 π.Χ. κατήγαγε σπουδαία νίκη σε βάρος του Λυσίμαχου στο Κουροπέδιο της Λυδίας και έγινε κύριος της δυτικής Μ. Ασίας, στην οποία ανήκουν και οι Ερυθρές. Έπεσε θύμα δολοφονίας του αντιπάλου του Πτολεμαίου Κεραυνού το φθινόπωρο του ίδιου έτους. Ο παιάνας, συνεπώς, που έχουμε στη διάθεσή μας πρέπει χρονολογικά να εμπίπτει ανάμεσα στη νίκη και το φόνο του Σελεύκου:

Ύμνο ψάλτε κάνοντας σπονδές στου μαυρομάλλη Απόλλωνα
τον γιο, το Σέλευκο, που ο ίδιος ο θεός με τη χρυσή τη λύρα τον γέννησε,
[                       ] υμνείτε, μην ξεχνάτε [                                  ]


Τετάρτη, 25 Μαρτίου 2015

Ανωνύμου Χαλκιδέως: Παιάνας στον Τίτο Φλαμινίνο




Πρόκειται για απόσπασμα παιάνα που παραδίδεται από τον Πλούταρχο και αφορά τον περίφημο Ρωμαίο στρατηγό και πολιτικό Τίτο Φλαμινίνο (227-174 π.Χ.), γνωστό για το φιλελληνισμό και τη διπλωματική του δεινότητα. Το 197 π.Χ. στη θέση Κυνός Κεφαλαί νίκησε το βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο τον Ε΄ και το επόμενο έτος, στα Ίσθμια εκείνης της χρονιάς, διακήρυξε από την Κόρινθο την ελευθερία όλων των Ελλήνων. Γι' αυτό του το διάγγελμα έγινε δεκτός ως σωτήρας σε πολλές ελληνικές πόλεις και σε ορισμένες, όπως στη Χαλκίδα, λατρεύτηκε ως θεός. Από το 194 π.Χ. υπερασπίστηκε την αυτονομία των ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας από το φιλόδοξο Σελευκίδη Αντίοχο Γ΄ (223-187 π.Χ.), τον οποίο υποχρέωσε σε βαριά ήττα το 191 π.Χ. στις Θερμοπύλες.

Παρασκευή, 20 Μαρτίου 2015

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑΤΙΚΟ ΟΡΦΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΘΟΥΡΙΟΥΣ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ




Από τύμβο (Timpone Grande) στους Θουρίους (τέλος 4ου αιώνα π.Χ. ή αρχές του 3ου) προέρχεται μεγαλύτερο και παχύτερο έλασμα διπλωμένο εννιά φορές σαν φάκελος γύρω από άλλο μικρότερο ορφικό κείμενο. Περιλαμβάνει πλήθος ομάδων αμετάφραστων γραμμάτων και κανείς φιλόλογος μέχρι σήμερα δεν κατόρθωσε να αποκαταστήσει ένα ενιαίο κείμενο. Δόθηκαν πολλές ερμηνείες: 1.πρόκειται για ορθογραφικά λάθη που συσσωρεύτηκαν από τη διαδοχική αντιγραφή ενός αρχικού κειμένου για γενιές, καθιστώντας το ακατάληπτο και για τους ίδιους τους αντιγραφείς. 2.Οι ομάδες γραμμάτων χωρίς νόημα παρεμβάλλονται για να αποπροσανατολίσουν τον αμύητο και να δημιουργήσουν ένα είδος κουίζ που μπορεί να αποκρυπτογραφήσει μόνο ο μυημένος. Είναι η ερμηνεία που υιοθετώ εδώ. 3.Πρόκειται για μια μορφή μαγικών φθόγγων, όπως οι ακατάληπτες λέξεις που συναντάμε σε μαγικά κείμενα: το γεγονός ότι το κείμενο ήταν τυλιγμένο γύρω από ένα άλλο μπορεί να το καθιστούσε ένα είδος φυλακτηρίου που προστάτευε το βασικό κείμενο ή ένα είδος φυλακτού για χρήση από τον μύστη στον Άδη. Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι οι μαγικοί φθόγγοι συνοδεύονται από ενδείξεις για τη δύναμή τους, τα αποτελέσματά τους, τον τρόπο προφοράς τους και τις χειρονομίες που τους συνοδεύουν. Τίποτα από αυτά δεν υπάρχει στην περίπτωσή μας. 4.Οι ακατάληπτοι φθόγγοι κάνουν το κείμενο να μοιάζει με θεόπνευστο χρησμό και του δίνουν έτσι κύρος: οι χρησμοί της Πυθίας ήταν ακατάληπτοι και μια ομάδα προφητών αναλάμβανε να τους δώσει νόημα. 5.Τα ακατάληπτα γράμματα αποδίδουν μια μη ελληνική γλώσσα.
            Το κείμενο μοιάζει να εμπεριέχει στοιχεία ορφικής κοσμολογίας και θεογονίας και πολλοί το παραλληλίζουν με τον πάπυρο του Δερβενίου. Υπάρχουν επίσης αναμνήσεις από τον Ηράκλειτο και τον Εμπεδοκλή.

Πέμπτη, 19 Μαρτίου 2015

Επιτάφιο στον νεαρό Θεόδοτο (Θεοδωρίδας ο Συρακόσιος)


  (Παλ. Ανθ. 7. 527)

            Θεόδοτε, των κηδεμόνων σου μέγα δάκρυ, που όταν πέθανες
            θρήνησαν γοερά, μαύρο πυρσό αφιερώνοντας:
            άτυχο το νήμα της ζωής σου, τρισάωρε, γιατί εσύ αντί γάμο και νιάτα
            άφησες στη γλυκύτατη μητέρα σου γόους και θλίψη.


Ερωτικοί αφορισμοί


 Ερωτικοί αφορισμοί  
[από πάπυρο του 100 π.Χ.]

i.
            Εάν στον έρωτα ζητάς με συμβουλές μυαλό να βάλεις, τότε δεν ξέρεις
            ότι είναι σαν να θες φωτιά που φούντωσε με λάδι να ησυχάσεις.

ii.
            Του ερωτευμένου η ψυχή και η λαμπάδα από τον άνεμο
            πότε ανάβει και πότε ηρεμεί και πάλι.

iii.
            Σαν πίνουμε πιοτό μεθάμε και πια μυαλό δεν έχουμε,
            ενώ εμένα ο έρωτας με πύρινες (φωτιές) με έχει κατακάψει.




Τετάρτη, 18 Μαρτίου 2015

Επίγραμμα για τον Ηράκλειτο (Θεοδωρίδας ο Συρακόσιος)


Επίγραμμα για τον Ηράκλειτο
(Παλατινή Ανθολογία 7.479- με αφορμή κάποια προτομή του φιλοσόφου)

            Μια πέτρα πρόσθετη εγώ, άτριφτη πριν και στρογγυλή,
            την κεφαλή του Ηράκλειτου έχω μέσα μου.
            Ο χρόνος μ' έτριψε σαν τις κροκάλες. Γιατί σε τούτο το δρόμο
            των ανθρώπων τον αμαξιτό πλάι έχω στηθεί.
            Στους θνητούς θυμίζω, αν και δίχως επιτύμβια στήλη,
            τον θεϊκό του δήμου σκύλο που αλυχτά. [i]



[i] Ο Ηράκλειτος ήταν γνωστός για την απέχθειά του προς τον όχλο.

Κυριακή, 15 Μαρτίου 2015

ΜΥΘΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ -ΕΠ. 11

[ΤΑ ΟΣΤΕΪΝΑ ΠΛΑΚΙΔΙΑ ΤΗΣ ΟΛΒΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ -ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΖΗΤΡΟΣ]

ΜΥΘΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ -ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 7

[Η ΑΥΤΟΥ ΕΞΟΧΟΤΗΣ ΜΟΥ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΟ ΟΡΦΙΚΟ ΕΛΑΣΜΑ ΤΟΥ ΙΠΠΩΝΙΟΥ]

Θρήνος για τη Νιόβη (Θεοδωρίδας ο Συρακόσιος)

  


Η Νιόβη καυχήθηκε ότι ήταν πιο γόνιμη από τη Λητώ, μητέρα του Απόλλωνα και της Άρτεμης, αφού η τελευταία είχε μόνο δύο παιδιά. Ο Απόλλων και η Άρτεμη την τιμώρησαν θανατώνοντας τα παιδιά της. Η Νιόβη κατέφυγε στον πατέρα της στην πόλη Σίπυλο (ή στο βουνό Σίπυλο) της Φρυγίας, όπου μεταμορφώθηκε σε βράχο.

[Παλ. Ανθ. 16.132. Πιθανότατα εμπνευσμένο από κάποιο άγαλμα] 

Σάββατο, 14 Μαρτίου 2015

Οι δύο φόβοι του Αισχύλου για τη δημοκρατία


Ο Αισχύλος, βαθιά δημοκρατικός πολίτης ο ίδιος, φαίνεται ότι φοβόταν για την αθηναϊκή δημοκρατία για δυο λόγους: αφενός δεν ήταν βέβαιος ότι ο λαός θα μπορούσε να αντισταθεί απέναντι στις παραδοσιακές πιέσεις. Φοβόταν ότι η δημοκρατία δεν θα μπορούσε να αντισταθεί απέναντι σε παλιούς εχθρούς, ότι ο λαός δεν θα είχε εμπιστοσύνη στην πολιτική του ικανότητα, ότι θα προσπαθούσε να εκδικηθεί τους αριστοκράτες. Έτσι θέλησε να προσφέρει στο δήμο ένα πρότυπο δράσης σύμφωνο με το νόμο, στον οποίο πρέπει να υποτάσσονται οι πλειοψηφίες, προσπάθησε να του τονώσει την αυτοπεποίθηση σε σχέση με την αξία των δημοκρατικών διαδικασιών και να τονίσει ότι ο τρόπος με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις είναι εξίσου σημαντικός για την επιτυχία της δημοκρατίας όσο και οι ίδιες οι αποφάσεις.

Κυριακή, 8 Μαρτίου 2015

Αποθεώνοντας τον βασιλιά στην ελληνιστική εποχή: ύμνοι στον Δημήτριο τον Πολιορκητή




Ερμοκλέους του Κυζικηνού 
Προσόδιο στον Δημήτριο τον Πολιορκητή  
            Από την ελληνιστική εποχή και μετά πληθαίνουν τα υμνητικά ποιήματα, τα οποία αξιοποιώντας τις παλιές υμνωδικές μορφές προς τιμήν των θεών απευθύνονται τώρα σε θεοποιημένους βασιλείς και στρατηγούς της ελληνιστικής και ελληνορωμαϊκής εποχής (π.χ. παιάνας των Χαλκιδέων στο Τίτο Φλαμινίνο, προσόδιο του Θεοκλή στο Δημήτριο τον Πολιορκητή-βλ. παρακάτω). Τα ποιήματα αυτά αποτελούν σημεία των καιρών και φανερώνουν την παρακμή των παλιών ελληνικών κρατών. Ένας από τους πρώτους που αξιοποίησαν αυτήν τη νέα τάση ήταν ο Ερμοκλής από την Κύζικο (αρχές του 3ου αιώνα π.Χ.), ο οποίος κατόρθωσε να γίνει εκφραστής της αθηναϊκής κολακείας προς τους ισχυρούς της εποχής. Με παιάνες στον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο και στο γιο του Δημήτριο τον Πολιορκητή νίκησε σε κάποιον ποιητικό διαγωνισμό, ενώ ο Αθήναιος μας διέσωσε ένα προσόδιο[1] σε ιαμβικούς τρίμετρους, στους οποίους παρεμβάλλονται ιθύφαλλοι. [2]

MORLICCHIO, GUIDA DI POMPEI ILLUSTRATA, 1905






Σάββατο, 7 Μαρτίου 2015

Αμοιβαιότητα και ευεργεσία στην αρχαία πολιτική


Η κεντρικότητα της αμοιβαιότητας στον Όμηρο και την αρχαϊκή Ελλάδα έχει τονιστεί από πολλές μελέτες. Τo χαρακτηριστικό επεισόδιο Γλαύκου-Διομήδη (Ζ 119-231) δείχνει ότι στο πλαίσιο της ξενίας οι δύο πλευρές πρέπει να είναι πιο πιστές στις διαπροσωπικές τους σχέσεις παρά στην κοινότητα. Αυτού του είδους η αμοιβαιότητα χρησιμοποιήθηκε στην αρχαϊκή εποχή από την αριστοκρατία για τη δημιουργία ενός διεθνούς δικτύου που στήριζε τη δύναμή της. Ανατολίτες βασιλείς, Έλληνες αριστοκράτες και τύραννοι θεωρούσαν την αμοιβαιότητα ως ένα είδος διπλωματικών σχέσεων (πβ. Ηρόδ. 6.125, Αριστοτ., Αθ. πολ. 15.2-3, Αιλ., Ποικ. ιστ. 4.27.1-4 κ.α.). Για τις αριστοκρατικές ή μοναρχικού τύπου κυβερνήσεις οι διακρατικές σχέσεις ήταν διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ μελών της ελίτ. Οι ελληνικές διακρατικές σχέσεις τον 5ο και 4ο αιώνα ακολουθούσαν τα μοτίβα της αριστοκρατικής αμοιβαιότητας προηγούμενων εποχών. Λ.χ. οι Κορίνθιοι στο Θουκ. 1.40.5, 41.2 επικαλούνται τη βοήθεια που προσέφεραν παλιά στους Αθηναίους, για να τους βοηθήσουν οι τελευταίοι στη διαμάχη τους με τους Κερκυραίους. Οι Σπαρτιάτες συμμαχούν με τον Κροίσο (Ηρόδ. 1.69) ως αντίχαρη για κάποια προηγούμενη ευεργεσία του.
Ειδικά οι Αθηναίοι παρουσιάζονται συχνά να επικαλούνται παλαιότερες ευεργετικές πράξεις τους, για να διεκδικήσουν από τους άλλους ανάλογες ανταποδόσεις στο παρόν. Στην Αθήνα, με την πρόσβαση κάθε πολίτη στην άσκηση εξουσίας στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική, το να ασκεί κανείς εξωτερική πολιτική στη βάση προσωπικών σχέσεων αντιμετωπιζόταν ως ενίσχυση της δύναμης των αριστοκρατών. Εντούτοις οι Αθηναίοι αντικατέστησαν εν μέρει την έννοια της αμοιβαιότητας στις διεθνείς σχέσεις με την έννοια της αναγνώρισης της ευεργεσίας: προβλήθηκε έτσι η αρχή της βοήθειας προς τον αδύναμο και τον βασανισμένο και έγινε χαρακτηριστικό μοτίβο της αθηναϊκής διπλωματικής ρητορικής. Αυτό έδινε το ηθικό προβάδισμα στους Αθηναίους. Λ.χ. στο Θουκ. 5.89.1 διεκδικούν την ηγεμονία επί τη βάση της νίκης τους εναντίον των Περσών υπέρ όλων των Ελλήνων. Στο εσωτερικό της πόλης, από την άλλη, οι διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ αριστοκρατών αντικαθίστανται από την οικείωση του δήμου που επιζητούν οι πολιτικοί, μια σχέση που έχει τις κυριότερες όψεις της παλιάς αριστοκρατικής ανταποδοτικής σχέσης. Βλ. λ.χ. το θεσμό των λειτουργιών: οι λειτουργίες ήταν ένα μέσο για την ειρηνική συνύπαρξη πλουσίων-μάζας σε μια σχέση αμοιβαίας ανταπόδοσης πλούτου με αισθήματα ευγνωμοσύνης και πολιτικής υποστήριξης: ο Κίμων έλεγχε το δήμο ασκώντας του ένα είδος προσωπικής πατρωνίας. Ο Θεμιστοκλής είχε απαθανατίσει τη νίκη του ως χορηγός με ένα πινάκιον που περιλάμβανε τα ονόματα του νικητή ποιητή και του άρχοντα (Πλούτ., Θεμ. 5.6, Αριστοτ., Πολ. 1341α35). Αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι οι αριστοκρατικές τάξεις εν μέρει χρησιμοποίησαν τις λειτουργίες ως μέσο για την καταπολέμηση του δημοκρατικού εξισωτισμού, αφού μέσα απ’ αυτές διακρίνονταν οι ίδιοι. Ωστόσο πρέπει να τονιστεί ότι o δήμος ασκούσε τον έλεγχο στη διευθέτηση των σχέσεων αμοιβαιότητας, αφού αυτός ήταν που όριζε κάθε φορά το όριο επίδειξης των δυνατών (βλ. λ.χ. ήδη τους νόμους του Σόλωνα για τα έξοδα των κηδειών που λειτούργησαν ως πρότυπο για άλλους ανάλογους μεταγενέστερους νόμους).  

Nobile, Pompei descritta ed illustrata, Napoli 1863




Τετάρτη, 4 Μαρτίου 2015

Η πάλη Κλεισθένη και Ισαγόρα μετά την πτώση της τυραννίας: το πρελούδιο της δημοκρατίας


Για καιρό κυριάρχησε η άποψη ότι οι Αλκμεωνίδες συνολικά ως οικογένεια κρύβονταν πίσω από τις κλεισθένειες μεταρρυθμίσεις. Ότι ήταν η κινητήριος δημοκρατική δύναμη στην Αθήνα ως την εποχή του Κίμωνα. Πράγματι, ο αγώνας για δύναμη ανάμεσα στον Αλκμεωνίδη Κλεισθένη και τον Ισαγόρα μετά την πτώση των Πεισιστρατιδών ήταν από πολλές απόψεις μια επανάληψη παλιότερων αγώνων μεταξύ αριστοκρατικών οικογενειών. Οι Αλκμεωνίδες ήταν ίσως η ισχυρότερη απ’ αυτές τις οικογένειες. Είχαν εμποδίσει τον Κύλωνα να γίνει τύραννος το 632 π.Χ., αλλά ο τρόπος με τον οποίο είχαν αποτρέψει την τυραννία (κυλώνειο άγος) είχε δώσει στους αντιπάλους τους το δικαίωμα να τους χαρακτηρίζουν εναγείς ακόμη και δύο αιώνες μετά.

Τρίτη, 3 Μαρτίου 2015

Φίλοι και εχθροί στην αθηναϊκή πολιτική


[Επιλεκτική μετάφραση τεμαχίων από το L. G. Mitcell-P.J Rhodes, “Friends and Enemies in Athenian Politics”, G&R 43 1996, 11-30]

Το ρητό «να βοηθάς τους φίλους και να βλάπτεις τους εχθρούς» διαπερνά την ελληνική λογοτεχνία από τον Όμηρο ως τον Αλέξανδρο και αποτελεί βασική ηθική αρχή προσδιορισμού της συμπεριφοράς. Στα χρόνια που η δημοκρατία εξελισσόταν, η πολιτική δύναμη ασκούνταν από πολιτικές ομάδες, οι οποίες περιστρέφονταν γύρω από πολιτικούς ηγέτες, όπως ο Περικλής, ο Αλκιβιάδης ή ο Νικίας. Οι πολιτικοί ηγέτες είχαν ιδεολογικά προγράμματα που οι υποστηρικτές τους τους βοηθούσαν να τα προωθήσουν στην Εκκλησία και τα δικαστήρια  Μια προσωπική σχέση φιλίας ένωνε τους υποστηρικτές με τους ηγέτες και εγγυάτο τη βοήθειά τους στους πολιτικούς αγώνες. Αυτές οι πολιτικές ομάδες ήταν οργανωμένες με πρότυπο τις εταιρείες, ομάδες ανδρών της ίδιας ηλικίας και κοινωνικής θέσης με κοινά ενδιαφέροντα που συγκεντρώνονταν στα συμπόσια. Δεν ήταν αναγκαστικά πολιτικές ομάδες, αλλά μπορούσαν εύκολα να πολιτικοποιηθούν. Ως το τέλος του 5ου αιώνα είχαν αναπτύξει ολιγαρχικές συνδηλώσεις, αν και από καταγωγής δεν ήταν απαραίτητα τέτοιες, και αναμίχθηκαν στο ολιγαρχικό πραξικόπημα του 411/10 (Θουκ. 8.48.3-4, 65.2) και το κίνημα των Τριάκοντα το 404/3 (Ξεν., Ελλ. 2.3.46, Λυσίας 12.43-5).

Δευτέρα, 2 Μαρτίου 2015

Μορφές πολιτικής οργάνωσης των Ελλήνων: πόλεις, έθνη, πολιτεύματα, ιδεολογία


[Η ανάρτηση αποτελεί επιλεκτική μετάφραση από την Εισαγωγή των Brock-Hodkinson στο Brock-Hodkinson, Alternatives to Athens 2000, 1-31. Αυτό εξηγεί και μια ορισμένη ασυνέχεια στη ροή του κειμένου: μετέφρασα ό,τι μου φάνηκε πιο ενδιαφέρον.]

            Η Αθήνα είναι από πολλές απόψεις ξεχωριστή περίπτωση πόλης στην αρχαιότητα: 1) Είχε μεγαλύτερο πληθυσμό από όλες τις άλλες, οδηγώντας σε ασυνήθιστη στρατιωτική δύναμη και τη δυνατότητα επίμονης άσκησης επεκτατικής εξωτερικής πολιτικής. 2) Ήταν το πιο πλούσιο κράτος πριν την εμφάνιση της Μακεδονίας. 3) Είχε πολύ μεγάλη εδαφική επικράτεια.  
            Ο πληθυσμός της Αθήνας είναι ένα δύσκολο θέμα. O Meiggs πρότεινε ότι οι Αθηναίοι υπέθεταν ότι το σώμα των πολιτών ήταν περίπου 30 000. Η ύπαρξη ενός μεγάλου, πυκνά κατοικημένου άστεως, ευνοούσε ένα σύστημα μαζικής πολιτικής συμμετοχής.[1]     
            Ένας μέσος όρος πληθυσμού 750 πολιτών έχει προταθεί ως τυπικός για τη μέση ελληνική πόλη. Ο Ruschenbusch εκτίμησε ότι μια τυπική πόλη είχε 133-800 πολίτες που ζούσαν σε μια έκταση 25-100 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Μέτρησε 750 πόλεις στην Ελλάδα και το Αιγαίο μόνο.[2] Βέβαια πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί ως προς την ακρίβεια τέτοιων εκτιμήσεων, εντούτοις παραμένει γεγονός ότι τόσο μεγάλες πόλεις όπως η Αθήνα ήταν η εξαίρεση του κανόνα.

Αλκαίος ο Μεσσήνιος: επιτάφιο επίγραμμα για τον Ησίοδο




[Παλατινή ανθολογία 7.55]


Σε σκιερό άλσος της Λοκρίδας το νεκρό του Ησιόδου
οι Νύμφες έλουσαν με νερό απ’ τις κρήνες τους
και τάφο τού ύψωσαν. Οι γιδοβοσκοί τον έρραναν
γάλα ανάμικτο με μέλι ξανθό.
Γιατί τέτοια φωνή απέπνεε κι ο γέροντας, των εννέα
Μουσών που γεύτηκε τις καθαρές πηγές.