Κυριακή, 27 Απριλίου 2014

Oι σοφές γνώμες του Χάρητος


 Ο Χάρης υπήρξε ποιητής του 4ου αιώνα π.Χ. Είναι συγγραφέας ενός παραινετικού έργου με τον τίτλο Γνῶμαι, γραμμένου σε ιαμβικό τρίμετρο στίχο. Το μεγαλύτερο μέρος της ποίησής του είναι γνωστό από αιγυπτιακό παπυρικό εύρημα του πρώιμου 3ου αιώνα π.Χ. Κύριο χαρακτηριστικό της σοφίας του είναι η ανάπτυξη της ηθικής του σκέψης σε μονόστιχα.

Γνώμες
α.
(Στοβ. 3.38.3:)
            Μη φθονείς τους ευτυχείς, για να μην φανείς κακός.

β.  
(Στοβ. 3.17.3:)
            Της κοιλιάς σου προσπάθησε να κρατάς τα ηνία.
            Μόνο αυτή δε νοιώθει ευγνωμοσύνη για τα καλά που της γίνονται,
            αλλά αυτά που έχει ανάγκη όλο και πιο πολύ της λείπουν.
            Όποιος δεν ξέρει να κυριαρχεί στο στομάχι του,
            αυτός τη μεγαλύτερη έχει συμφορά.

γ.  
(Ιωάνν. Λυδ., Περί μηνών 4.113:)
            Μην αφήνεσαι με κανένα τρόπο στην άκαιρη δαπάνη.

δ. [1]
Είθε πάντα να σε νοιάζει να πράττεις τα καλά και τα δίκαια.
Σ΄ όποιον έτσι ενεργεί δόξα αγέραστη μένει.
Να πείθεσαι, παιδί μου, στα λόγια του γέροντα πατέρα σου.
Γιατί πρέπει να υποχωρείς εμπρός στον σωφρονέστερο.
Έλπιζε τους θεούς τιμώντας να ευτυχείς.
Ο Ηρακλής βοηθός να είναι στις ενέργειές σου.
Τους γονείς σου να τιμάς ίσα με τους θεούς.
Προσπάθησε να ανεχτείς την οργή των συντρόφων και των φίλων σου.
Με τους χρηστούς γίνε φίλος, όχι με τους κακούς.
Έχε το χέρι σου ελεύθερο από έργα πονηρά.
(Προσπάθησε ν' αποφεύγεις) να ζεις στη δυστυχία.
(Όμως μην αδικείς) κι ας είσαι αδικημένος.
(Ο άνθρωπος που μια φορά αδίκησε) είναι πιο εύκολο,
(κι ας ήταν δίκαιος πριν,) να νομιστεί κακός.
(Προσπάθησε ν' αποφεύγεις) να λες ψέματα.
(Όχι με ψεύδη), αλλά την αλήθεια λέγοντας
φέρνεις ωφέλεια στους φίλους σου εύκολα.
Μη λυπάσαι τους κακούς όταν δυστυχούν.
(Στον αγαθό να είσαι) φίλος σταθερός κι ας έχει ατυχήσει.
Επάνω στην οργή σου τα μυστικά του φίλου σου να μην τα φανερώνεις,
(Για κάθε πράξη μην ξεχνάς) πρόνοια να λαμβάνεις.
Προπάντων και παντού προσπάθησε να συγκρατείς τη γλώσσα σου,
γιατί  αυτό είναι που τιμά και τον γέρο και τον νέο:
μια γλώσσα που ξέρει να μένει σιωπηλή όταν χρειάζεται.
(Προσπάθησε να βρεις) χαλινάρι σταθερό για το θυμό σου.
(Γιατί η μανιασμένη οργή μονάχα) βλάβη φέρνει.
(Όποιος φροντίζει ήπια) στους ανθρώπους να συμπεριφέρεται,
(αυτός άνθρωπος δίκαιος και καλός) θα θεωρείται.

(οι στίχοι 29-32 είναι σχεδόν ολότελα φθαρμένοι)

            Στους αγαθούς ανθρώπους (με τη θέλησή του δίνει) ο θεός
            ελευθερία απ' την κακοτυχία, (δεν δίνει όμως στους κακούς).

 (οι στίχοι 35-48 είναι σχεδόν ολότελα φθαρμένοι)

            Πρέπει να υπομένεις την υπεροψία του άλλου. 







[1] Το απόσπασμα αυτό προέρχεται από πάπυρο γραμμένο κατά το πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.Χ. Το εύρημα δεν αναφέρει το όνομα του συγγραφέα, όμως οι στίχοι 22-24 του κειμένου του παπύρου ταυτίζονται με απόσπασμα που παραδίδει ο Στοβαίος 3.33.4 υπό το όνομα του Χάρητος. To κείμενο αποτελεί ως επί το πλείστον μια σειρά από μονόστιχα αποφθέγματα, χαρακτηριστικά της τεχνικής του Χάρητος. Το κείμενο παρουσιάζει ομοιότητες με την επιστολή στο Δημόνικο του Ισοκράτη, καθώς και μια συλλογή γνωμικών σε πεζό λόγο για σχολική χρήση που ανακαλύφθηκε στην Κύζικο και είναι της ίδιας περίπου εποχής (300 π.Χ.).

Τρίτη, 22 Απριλίου 2014

Η αραβική γλώσσα




Η Αραβική ταξινομείται στις σημιτικές γλώσσες, αλλά η ακριβής θέση της εντός της σημιτικής οικογένειας έχει αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης. Παραδοσιακά ήταν σύνηθες να αναγνωρίζεται ως Νότια Σημιτική γλώσσα, μαζί με την Αρχαία Νότια Αραβική, τη Σύγχρονη Νότια Αραβική και την Αιθιοπική. Αλλά πρόσφατα προτάθηκε ότι θα πρέπει ορθότερα να χαρακτηριστεί ως μια Κεντρική Σημιτική γλώσσα,  κατηγορία η οποία περιλαμβάνει επίσης τις Βορειοδυτικές Σημιτικές γλώσσες (Αραμαϊκή και Χαναανιτική).
Η ανάπτυξη και η διάδοση της αραβικής γλώσσας ήταν μια μακροχρόνια και πολύπλοκη διαδικασία. Καθώς η μουσουλμανική κοινότητα επεκτάθηκε πέρα από την Αραβική χερσόνησο από το μέσα του έβδομου αιώνα μ.Χ., διέδωσε μαζί και την γλώσσα του Κορανίου. Η Αραβική έγινε τελικά η lingua franca μιας τεράστιας περιοχής που κάλυπτε μεγάλα τμήματα της δυτικής Ασίας, της βόρειας Αφρικής και της δυτικής Ευρώπης. Σήμερα η Αραβική έχει παγκόσμια παρουσία, αφού ομιλητές της γλώσσας μπορούν να βρεθούν σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Ως το παλαιότερο και πιο σεβαστό κείμενο γραμμένο στα αραβικά, το Κοράνι απολαμβάνει μια προνομιακή θέση στην ιστορία της γλώσσας. Η μορφή της Αραβικής που βρίσκεται στο ιερό κείμενο του Ισλάμ έγινε το πρότυπο έκφρασης της γλώσσας και μαζί με την ποίηση της προϊσλαμικής περιόδου αποτέλεσε τη βάση της γλώσσας που είναι γνωστή ως Κλασική Αραβική. Οι πρώτοι Άραβες γραμματικοί συμβουλεύτηκαν τις δύο αυτές πηγές, προκειμένου να καθορίσουν τη σωστή χρήση και να θεσπίσουν τους κανόνες της γλώσσας. Η εξύψωση της μορφής της γλώσσας του Κορανίου είχε επίσης καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη ενός βασικού γνωρίσματος της Αραβικής, της διγλωσσίας, μιας κατάστασης στην οποία υψηλές και χαμηλές ποικιλίες της γλώσσας συνυπάρχουν και σηματοδοτούν μια διαίρεση μεταξύ γραπτών και προφορικών μορφών επικοινωνίας.
Υπάρχει έλλειψη επαρκών στοιχείων για τον εντοπισμό της εμφάνισης και της ανάπτυξης της Αραβικής στα πρώιμα στάδιά της. Η αραβική χερσόνησος ήταν κατοικημένη κατά τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., αλλά η γλώσσα των πρώτων κατοίκων της είναι άγνωστη. Μεταξύ του δέκατου τρίτου και δέκατου αιώνα π.Χ. αρκετά προηγμένοι πολιτισμοί ήταν εγκατεστημένοι στην περιοχή. Οι πρώτες επιγραφές που εμφανίζουν χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την μετέπειτα Κλασική Αραβική είναι γραμμένες σε μια γλώσσα που ονομάζεται Πρώιμη Βόρεια Αραβική (μερικές φορές καλείται Πρωτο-αραβική ή Πρώιμη Αραβική).
Οι επιγραφές αυτές είναι ως επί το πλείστον αποσπασματικές και συχνά αποτελούνται μόνο από ονόματα προσώπων. Χρονολογούνται από το 600 π.Χ. ως το 400 μ.Χ. περίπου. Αυτές οι πρώιμες Βόρειες Αραβικές επιγραφές περιέχουν κάποιες ενδιαφέρουσες ομοιότητες με τις βορειοδυτικές σημιτικές γλώσσες, όπως φαίνεται για παράδειγμα από τη χρήση του οριστικού άρθρου h(n) (πβ. Εβρ. ha) και όχι του άρθρου al που ανευρίσκεται στη μετέπειτα Αραβική. Υπάρχουν επίσης ορισμένες περιορισμένες ενδείξεις κοινού λεξιλογίου με τις βορειοδυτικές σημιτικές γλώσσες, όπως για παράδειγμα η λέξη mdbr «έρημος» (πβ. Εβρ. midbar).
Οι παλαιότερες καταγραμμένες ενδείξεις για το οριστικό άρθρο al παρατηρούνται σε επιγραφές γραμμένες στη Ναβαταία και την Παλμύρα. Αυτές οι επιγραφές είναι στην αραμαϊκή γραφή, αλλά προέρχονται από μέρη όπου η Αραβική ήταν η κοινή ομιλούμενη, και φαίνεται ότι η μορφή της γλώσσας που ομιλούνταν στις περιοχές αυτές είχε σχέση με την Κλασική Αραβική. Περίπου τέσσερις χιλιάδες επιγραφές, οι περισσότερες από τις οποίες χρονολογούνται μεταξύ του πρώτου αιώνα π.Χ και του πρώτου αιώνα μ.Χ., έχουν ανακαλυφθεί στο αραβικό βασίλειο της Ναβαταίας, το οποίο είχε ως πρωτεύουσα την Πέτρα, στη σύγχρονη Ιορδανία. Τα παλμυρηνά κείμενα είναι περίπου δύο χιλιάδες και προέρχονται από την όαση Tadmur, ένα σημαντικό εμπορικό φυλάκιο στην έρημο της Συρίας μεταξύ του πρώτου και τρίτου αιώνα μ.Χ.
Η χρησιμότητα αυτών των δύο συνόλων επιγραφών στην κατανόηση της ανάπτυξης της Αραβικής περιορίζεται από το γεγονός ότι είναι γραμμένες στην Αραμαϊκή, η οποία ήταν η τρέχουσα γλώσσα της γραπτής επικοινωνίας. Αποδεικτικά στοιχεία για την Αραβική που ομιλούνταν από τους τοπικούς πληθυσμούς βρίσκονται κυρίως στα πολλά ονόματα προσώπων που υπάρχουν στις επιγραφές και στα λίγα σημεία όπου η ομιλούμενη γλώσσα έχει διεισδύσει στη γραπτή γλώσσα. Η σημαντικότερη συμβολή των Ναβαταϊκων και Παλμυρηνών επιγραφών στη μελέτη της Αραβικής βρίσκεται στην περιοχή της ορθογραφίας. Ειδικότερα τονίζουν τον καίριο ρόλο που έπαιξε η αραμαϊκή γραφή στη σειρά και τη διάταξη του Κλασικού Αραβικού αλφαβήτου και παρέχουν σημαντικά στοιχεία σχετικά με την ορθογραφία των μακρών φωνηέντων.
Το παλαιότερο αραβικό κείμενο είναι ίσως αυτό που ανακαλύφθηκε το 1979 στο En Avdat και αποτελεί μέρος μιας επιγραφής στο θεό Obodas. Η επιγραφή, ίσως ήδη από τον πρώτο αιώνα μ.Χ., είναι γραμμένη στην αραμαϊκή γραφή των Ναβαταίων και ένα τμήμα της δύο σειρών γενικά θεωρείται ότι είναι το πρωιμότερο δείγμα της Αραβικής. Αν και υπάρχει διαφωνία για τον τρόπο ανάγνωσης και ερμηνείας του κειμένου, η παρουσία του οριστικού άρθρου al δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι η επιγραφή είναι αραβική.
Παρά το γεγονός ότι περιέχει στοιχεία που είναι σαφώς αραβικά, η επιγραφή από το En Avdat δεν είναι συνταγμένη σε μια αραβική γραφή. Τα στοιχεία για την γραπτή Αραβική κατά την περίοδο πριν από το Ισλάμ είναι αρκετά περιορισμένα, αλλά πέντε σύντομες επιγραφές γραμμένες στη γλώσσα έχουν βρεθεί και δημοσιεύθηκαν. Η κύρια αξία αυτών των πέντε επιγραφών έγκειται σε ό,τι μας λένε για την πρώιμη ανάπτυξη της αραβικής γραφής. Είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι το αραβικό αλφάβητο προήλθε από μια επισεσυρμένη μορφή του Ναβαταϊκού αλφαβήτου. Συγκριτικά στοιχεία από τη Ναβαταϊκή αραμαϊκή γραφή δείχνουν ότι ίσως ήδη από το δεύτερο αιώνα μ.Χ. είχε προκύψει μια αραβική γραφή, η οποία περιείχε μερικά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της μετέπειτα γλώσσας, συμπεριλαμβανομένων των συνδέσμων μεταξύ των γραμμάτων και των διαφορετικών μορφών των μεμονωμένων γραμμάτων ανάλογα με τη θέση τους μέσα σε μια λέξη.
Οι πρώτοι Άραβες γραμματικοί υποδεικνύουν ότι υπήρχαν διαφορές μεταξύ των ομιλουμένων γλωσσών των διαφόρων φυλών στην προϊσλαμική Αραβία, αλλά είναι αδύνατο να εντοπίσουμε την ακριβή κατανομή των διαφορών αυτών. Οι βασικές διακρίσεις στηρίζονται σε ευρείς γεωγραφικούς όρους, με πρωταρχική διάκριση αυτή μεταξύ των βορείων και νοτίων Αράβων. Η γλώσσα των νοτίων Αράβων χαρακτηρίζεται από τη χρήση του οριστικού άρθρου 'am και αυτό το χαρακτηριστικό συνεχίζει να υπάρχει στις διαλέκτους της σημερινής Υεμένης. Οι γλώσσες των βόρειων Αράβων χωρίζονται σε δύο ομάδες, μία που περιλαμβάνει το δυτικό τμήμα της χερσονήσου και μια το ανατολικό τμήμα. Αυτές αναφέρονται ως γλώσσα του Hijaz και γλώσσα του Tamim αντίστοιχα. Κατά γενικό τρόπο, η διαίρεση αυτή σκιαγραφεί επίσης τα όρια μεταξύ των σταθερών εγκαταστάσεων των προϊσλαμικών πόλεων της περιοχής Hijaz στο δυτικό τμήμα της Αραβίας και της νομαδικής ζωής των περιοχών της ερήμου στα ανατολικά.
Το Hijaz ήταν η γενέτειρα του Ισλάμ και δύο από τις μεγαλύτερες πόλεις του, η Μέκκα και η Μεδίνα, ήταν σημαντικά κέντρα για την πρώιμη μουσουλμανική κοινότητα. Είναι ενδιαφέρον ότι η γλώσσα του Κορανίου είναι διαφορετική από τη γλώσσα που μιλούσαν στην περιοχή αυτή και είναι στην πραγματικότητα πιο κοντά στις διαλέκτους του ανατολικού τμήματος της Αραβίας. Για παράδειγμα, η ορθογραφία του Κορανίου περιλαμβάνει το γράμμα hamza, που προσδιορίζει έναν γλωττιδικό ήχο, και αυτό είναι ένα γνώρισμα που χαρακτηρίζει στις ανατολικές διαλέκτους, αλλά λείπει παντελώς από τις δυτικές. Φαίνεται λοιπόν ότι οι μορφές της Αραβικής στο ανατολικό τμήμα της χερσονήσου ήταν πιο κοντά στην Κλασική Αραβική από εκείνες στο δυτικό τμήμα, από όπου ξεκίνησε το Ισλάμ. Αυτό αποδίδεται συχνά στο σημαντικό ρόλο της προϊσλαμικής ποίησης, όπως εμφανίστηκε στα ανατολικά και τελικά εξαπλώθηκε σε δυτικές περιοχές όπως η Μέκκα και η Μεδίνα. Επειδή η ποίηση θεωρούνταν ότι είναι η πιο αγνή μορφή της Αραβικής και ότι ξεπερνούσε τις φυλετικές διαιρέσεις, ήταν το ιδανικό όχημα για να μεταδώσει το μήνυμα του ιερού κείμενου του Ισλάμ, ακόμη και αν δεν ήταν η καθομιλουμένη της περιοχής στην οποία η θρησκεία εμφανίστηκε για πρώτη φορά.
Αυτή η κατάσταση, στην οποία μια ποιητική ή λογοτεχνική γλώσσα συνυπάρχει με μια καθομιλουμένη γλώσσα, αποτελεί παράδειγμα διγλωσσίας, ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της Αραβικής μέχρι σήμερα. Σε όλο τον αραβόφωνο κόσμο δύο ποικιλίες της γλώσσας διαχωρίζουν τους τομείς της γραφής και της ομιλίας, με μια τυποποιημένη μορφή που χρησιμοποιείται για την γραπτή έκφραση και την επίσημη ομιλία και μια καθομιλουμένη μορφή που χρησιμοποιείται για την άτυπη ομιλία. Σήμερα η Κλασική Αραβική είναι μια μορφή της γλώσσας που απαντά μόνο κατά την ανάγνωση του Κορανίου ή άλλων αρχαίων κειμένων. Η Σύγχρονη Πρότυπη Αραβική, η οποία άρχισε να αναπτύσσεται κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, χρησιμοποιείται για τη γραφή ή την επίσημη ομιλία και χρησιμεύει για να ενώσει όλους τους Άραβες ομιλητές. Οι τοπικές διάλεκτοι χρησιμοποιούνται για την άτυπη ομιλία και οι διαφορές μεταξύ τους μπορεί να είναι τόσο βαθιές που δύο φυσικοί ομιλητές της Αραβικής να μην είναι σε θέση να καταλάβουν ο ένας τον άλλο και να πρέπει να καταφύγουν στην επικοινωνία μέσω της Σύγχρονης Πρότυπης Αραβικής ή μιας άλλης γλώσσας.
 [Από το JOHN KALTNER, "Αrabic", στο Beyond Babel 2002] 


Δευτέρα, 14 Απριλίου 2014

Η στήλη του Ahmose και η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας: πρόσφατες εξελίξεις


[Μετάφραση συντομευμένη και απλουστευμένη από το Robert K. Ritner and Nadine Moeller,
«The Ahmose ‘Tempest Stela’, Thera and Comparative Chronology», Journal of Near Eastern Studies 73 2014, 1-19.]


Δημοσιευμένη προηγουμένως για ένα αιγυπτιολογικό ακροατήριο, η αποσπασματική στήλη του Ahmose αφηγείται τις καταστροφές που προέκυψαν από έναν ασυνήθιστο κατακλυσμό στις αρχές της δέκατης όγδοης δυναστείας της Αιγύπτου. Ενώ καταιγίδες καταγράφονται στην αιγυπτιακή λογοτεχνία (βλ. παρακ.), η Στήλη της Καταιγίδας του Ahmose δεν έχει παράλληλο ως προς την επέκταση των καταστροφικών επιπτώσεων στο σύνολο της χώρας. Ο αξιοσημείωτος χαρακτήρας του γεγονότος, που περιγράφεται με πρωτοφανή λεπτομέρεια, τονίζεται από το ίδιο το κείμενο, το οποίο αποδίδει την καταστροφή στη θεϊκή δυσαρέσκεια, ενώ ταυτόχρονα δηλώνει ότι η συμφορά ήταν μεγαλύτερη από τη θεία οργή και ξεπέρασε τα σχέδια των θεών.
                  Η  στήλη του Ahmose αποτελείται από ένα ενιαίο κείμενο με οριζόντιες γραμμές, αντιγραμμένο και στις δύο πλευρές ενός συμπαγούς τεμαχίου ασβεστίτη που κάποτε ήταν πάνω από 1,80 μ. ύψος. Η πλευρά που ονομάζεται συμβατικά ως «εμπρόσθια όψη» είχε οριζόντιες γραμμές χρώματος κόκκινου, με εγχάρακτα ιερογλυφικά τονισμένα με μπλε χρωστική ουσία. Η πίσω όψη ήταν άβαφη. Παρά το ότι το περιεχόμενο του κειμένου των δύο πλευρών είναι ταυτόσημο, η διάταξη του κειμένου διαφέρει στις δύο όψεις, με την εμπρόσθια όψη να καταλαμβάνει δεκαοκτώ γραμμές και την οπίσθια όψη είκοσι μία γραμμές. Και οι δύο επιφάνειες διατηρούν σκηνές του βασιλιά να ακολουθείται από μια γυναικεία θεότητα της γονιμότητας και να μεταφέρει δίσκους με τρόφιμα, λαχανικά και «αυτό που παράγει η γη», για να τα προσφέρει σε χαμένες πια εικόνες του Άμμωνα. Το καθαυτό κείμενο αρχίζει με τους βασιλικούς τίτλους στην πρώτη οριζόντια γραμμή.
                
Να ζήσει ο Ώρος, ο έξοχος στις εκδηλώσεις του, Εκείνος των δύο Κυριών των όμορφων γεννήσεων, ο χρυσός Ώρος που ενώνει τα δύο βασίλεια, βασιλιάς της Άνω και Κάτω Αιγύπτου, Neb-pehty-Ra, ο γιος του Ρα, ο Ahmose, που ζει για πάντα.

Το κείμενο τονίζει τους τίτλους και τη νομιμότητα του βασιλιά πριν από τον χωρικό εντοπισμό της δράσης της αφήγησης. Στη συνέχεια η σκηνή μετατοπίζεται, με το βασιλιά μακριά από τη Θήβα και τον Άμμωνα.

Τώρα, η Αυτού Μεγαλειότης κατοικούσε στην πόλη της Sedjefatawy στην περιοχή ακριβώς στα νότια της Ντεντέρα. Την ίδια στιγμή ο Άμμων-Ρα, ο Άρχοντας των θρόνων των Δύο Βασιλείων, ήταν στην Ηλιούπολη της Άνω Αιγύπτου (= Θήβα).

Γιατί ο Ahmose ήταν στην Sedjefatawy δεν το μαθαίνουμε. Αντίθετα, το κείμενο γίνεται συγκεκριμένο στο λόγο για τον οποίο ταξίδεψε στη Θήβα, όπου και τέλεσε την εγκατάσταση μιας νέας, φορητής λατρευτικής εικόνας του Άμμωνα με συνοδευτικές προσφορές.

Ήταν η Αυτού Μεγαλειότητά του που πήγε νότια, προκειμένου να δώσει σ’ αυτόν ψωμί, μπύρα και οτιδήποτε καλό και αγνό. Τώρα, μετά την προσφορά, [. . .] τους [. . .]. Στη συνέχεια προσοχή δόθηκε σε [. . .] αυτή την περιοχή. Τώρα, λοιπόν, η λατρευτική εικόνα του θεού. . . [. . .], καθώς το σώμα του είχε εγκατασταθεί σ’ αυτό το ναό, ενώ τα μέλη του ήταν γεμάτα χαρά.

Ο βασιλιάς ήταν στο Sedjefatawy, ενώ το κινητό άγαλμα του Άμμωνα ήταν στο Καρνάκ. Το χωρίο υπογραμμίζει την ορθότητα των βασιλικών ενεργειών, με τον βασιλιά να ταξιδεύει προσωπικά στο Καρνάκ, εκτελώντας τις κατάλληλες προσφορές και ασχολούμενος με τοπικές λεπτομέρειες, με αποτέλεσμα ο θεός να εγκατασταθεί στο ναό με επιτυχία και να είναι ευχαριστημένος. Αυτή η κατάλληλη δράση θέτει τις βάσεις για τα απρόβλεπτα γεγονότα στην επόμενη ενότητα.

Τότε, λοιπόν, αυτός ο μεγάλος θεός επιθύμησε [. . .]  η Μεγαλειότητά Του [. . .], ενώ οι θεοί ανάγγειλαν τη δυσαρέσκειά τους. Στη συνέχεια, οι θεοί έκαναν τον ουρανό να δώσει μια  θύελλα βροχής, με σκοτάδι στην περιοχή της Δύσης, και τον ουρανό να είναι σε καταιγίδα, χωρίς διακοπή, πιο ηχηρή από τις κραυγές των μαζών, πιο ισχυρή [από το. . .], ενώ η βροχή ούρλιαζε στα βουνά πιο δυνατά από τον ήχο της υπόγειας πηγής του Νείλου, που είναι στην Ελεφαντίνη.

Ό,τι και αν επιθυμούσε ο Άμμων και ο βασιλιάς έκανε ή παρέλειψε να κάνει, οι θεοί ήταν δυσαρεστημένοι και εξέφρασαν την δυσαρέσκειά τους. Οι καταστροφικές συνέπειες της καταιγίδας περιγράφονται λεπτομερώς στο επόμενο κεφάλαιο, το οποίο περιέχει το πρώτο από τα τρία χωρία που επεκτείνουν ρητά την καταστροφή σε ολόκληρη τη χώρα.

Στη συνέχεια, κάθε σπίτι, κάθε οικοδομικό τετράγωνο που άγγιξαν (δηλ. η θύελλα και η βροχή)  . . . τα πτώματά τους επέπλεαν στο νερό, όπως οι λέμβοι από πάπυρο έξω από την αίθουσα ακροάσεων του παλατιού για μια περίοδο [. . .] ημερών [. . .] ενώ καμία δάδα δεν μπορούσε να ανάψει στα Δύο Βασίλεια.

Σε αντίθεση με τις τυπικές καταιγίδες, το γεγονός αυτό διήρκεσε για μια εκτεταμένη χρονική περίοδο. Παρά το γεγονός ότι ο αριθμός των ημερών έχει πλέον χαθεί, το μέγεθος του κενού στο κείμενο θα ταίριαζε καλύτερα σε 4-5, 7-9, ή ακόμα και σε 14-19 ή 24-29 ημέρες. Οικοδομικά υλικά, οικιακή επίπλωση και ανθρώπινα θύματα παρασύρονται από τις βροχές στο ποτάμι. Με τη χρήση της φράσης "Δύο Βασίλεια", το κείμενο επεκτείνει ρητά το εύρος της καταιγίδας σε ολόκληρη τη χώρα, και τη Βόρεια και τη Νότια. Δεδομένου ότι ο όρος δεν χρησιμοποιείται ποτέ για να δηλώσει μόνο ένα τμήμα της Αιγύπτου, δεν μπορεί να υπάρξει ζήτημα μιας περιορισμένης θηβαϊκής καταιγίδας.

Το κείμενο συνεχίζει με την αρχική αντίδραση του βασιλιά στη θύελλα:

Τότε η Αυτού Μεγαλειότης είπε: «Πόσο πολύ μεγαλύτερο είναι αυτό από την οργή του μεγάλου θεού, από τα σχέδια των θεών!». Η Αυτού Μεγαλειότης στη συνέχεια κατέβηκε στη βάρκα του, με το συμβούλιο του μετά από αυτόν, ενώ τα πλήθη από την Ανατολή και τη Δύση είχαν κρυμμένα πρόσωπα, μην έχοντας ρούχα πάνω τους μετά την εκδήλωση της οργής του θεού. Η Αυτού Μεγαλειότης έφτασε τότε στο εσωτερικό της Θήβας, με χρυσό αντιμετωπίζοντας το χρυσό αυτής της λατρευτικής εικόνας, έτσι ώστε (ο θεός) να λάβει ό, τι επιθυμεί.

Το κείμενο καταλήγει με ένα εκτεταμένο τμήμα που καταγράφει λεπτομερώς τις ενέργειες του βασιλιά για την αντιμετώπιση της καταστροφής.

Στη συνέχεια η Αυτού Μεγαλειότης άρχισε να αποκαθιστά τα Δύο Βασίλεια, να δίνει οδηγίες για τις πλημμυρισμένες περιοχές. Ο ίδιος δεν παρέλειψε να τους προμηθεύσει ασήμι, χρυσό, χαλκό, λάδι και ύφασμα, συμπεριλαμβάνοντας κάθε αντικείμενο που θα μπορούσε να είναι επιθυμητό. Η Αυτού Μεγαλειότης τότε κάθισε μέσα στο παλάτι (ζωή! ευημερία! υγεία!). Τότε η Αυτού Μεγαλειότης πληροφορήθηκε ότι οι ταφικές ανάγκες είχαν καταγραφεί: οι θαλαμωτοί τάφοι κατέρρευσαν, τα ταφικά μέγαρα αδυνάτισαν και οι πυραμίδες έπεσαν -ό,τι είχε κατασκευαστεί καταστράφηκε. Στη συνέχεια η Αυτού Μεγαλειότης διέταξε να αποκαταστήσουν τους ναούς που είχαν ερειπωθεί σε όλη τη χώρα: να ανακαινίσουν τα μνημεία των θεών, να υψώσουν τα τείχη προστασίας τους, να παράσχουν τα ιερά αντικείμενα στον ιερό θάλαμο, να καλύψουν τα μυστικά σημεία, να εισαγάγουν στα ιερά τους τις λατρευτικές εικόνες που ρίχτηκαν στο έδαφος, να στήσουν τις εσχάρες, να ανεγείρουν τα θυσιαστήρια, να καθιερώσουν προσφορές άρτου, να διπλασιάσουν το εισόδημα του προσωπικού, να θέσουν τη γη στην προηγούμενη κατάστασή της. Στη συνέχεια έγιναν όλα σύμφωνα με αυτά που η Αυτού Μεγαλειότης είχε προστάξει.

Ένα παράδειγμα αυτού του είδους κειμένου φυσικής καταστροφής είναι το κείμενο από το Wadi Hammamat. Άλλα παραδείγματα περιλαμβάνουν τη Στήλη της Πλημμύρας του Sobekhotep VIII, το Κείμενο της Πλημμύρας στο Καρνάκ του Osorkon III, και τις πολλαπλές στήλες που καταγράφουν τον «ασυνήθιστα υψηλό Νείλο» κατά τη βασιλεία του Taharqa. Όλα καταγράφουν ασυνήθιστα υδάτινα γεγονότα και όλα είναι ιστορικά, όχι μεταφορικά. Δύο (τα παραδείγματα του Osorkon και του Taharq ) έχουν συνοδευτικά σημάδια στάθμης πλημμύρας που ενισχύουν τα περιγραφικά κείμενα. Ακόμη και σ’ αυτήν την ομάδα, ωστόσο, η Στήλη της Καταιγίδας ξεχωρίζει. Το κείμενο από το Wadi Hammamat καταγράφει μια εντελώς τοπική νεροποντή και, μολονότι η πλημμύρα επηρεάζει το σύνολο της Αιγύπτου, τα κείμενα των Sobekhotep, Osorkon και Taharqa όλα περιορίζουν την περιγραφή τους για τις επιπτώσεις μόνο στο ναό του Καρνάκ και τη Θήβα. Το έγγραφο του Ahmose διαφέρει αισθητά από όλα αυτά τα κείμενα με την έμφασή του στην αναστάτωση σε όλη τη χώρα. Η ορολογία του δεν έχει παράλληλο, γεγονός ανεξήγητο εάν αυτές οι εκφράσεις ήταν συνηθισμένες και αποδεκτές "μεταφορές" ή "τόποι" σ' αυτό το είδος κειμένων. Σ’ αυτόν τον κατάλογο θα πρέπει να προστεθεί ένα ακόμη κείμενο, που σχεδόν βέβαια είναι από την εποχή του Ahmose. Ένας Μαθηματικός Πάπυρος από το έτος 11 της βασιλείας του Ahmose περιλαμβάνει τη σημείωση ότι κατά τη διάρκεια των γενεθλίων του Σεθ, "Υπήρξε μια εκδήλωση της φωνής του (= βροντή) από την Μεγαλειότητα του θεού." Στα ακόλουθα γενέθλια της Ίσιδας παρατηρήθηκε "Ο ουρανός να βρέχει". Όπως και η Στήλη της Καταιγίδας, αυτή είναι μια κυριολεκτική και όχι μεταφορική καταγραφή ασυνήθιστης βροντής και βροχής, και είναι μια ακόμη απόδειξη ότι οι λόγιοι υπό τον Ahmose κατέβαλαν στενή και ιδιαίτερη προσοχή σε ζητήματα καιρού. Είναι σαφές ότι είχαν λόγους να το πράξουν. Αυτό που ο Ahmose έζησε και κατέγραψε δεν ήταν μια τυπική καταιγίδα, ούτε μια συγκαλυμμένη αναφορά στην καταστροφή των Υξώς. Εάν η Στήλη της Καταιγίδας καταγράφει τα πραγματικά γεγονότα της Θήρας ή μεταγενέστερες επιπτώσεις δεν μπορεί να αποδειχθεί με βεβαιότητα, δεδομένου ότι το κείμενο δεν μπορεί να αναμένεται να αναφέρει ότι η θύελλα "προέρχεται από την Θήρα" ή "μεταξύ των Αιγαιοπελαγιτών." Οι συγγραφείς δεν θα μπορούσαν να το γνωρίζουν. Αυτό που δηλώνει το κείμενο είναι ότι αυτή η καταιγίδα ήταν απαράμιλλη σε ένταση και έκταση. Τα γεγονότα που περιγράφονται δεν χρειάζεται να αποτελούν μαρτυρία της αρχικής έκρηξης, αλλά των κλιμακούμενων επακόλουθων που θα συνεχίστηκαν επί αρκετά χρόνια.
          Η μινωική έκρηξη της Σαντορίνης υπήρξε κατά τις τελευταίες δεκαετίες ένα από τα κύρια ζητήματα που αφορούν την απόλυτη χρονολόγηση της περιοχής της Ανατολικής Μεσογείου. Η ακριβής ημερομηνία της έκρηξης είναι ένας πολύ σημαντικός δείκτης και σημείο αναφοράς για τη σύνδεση και το συγχρονισμό των διαφόρων κυμαινόμενων χρονολογιών στην ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Μέχρι το 2006 η απόλυτη ημερομηνία για την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ήταν ακόμα ένα θέμα συζήτησης και είχαν προταθεί δύο κλίμακες χρονολόγησης, οι οποίες είχαν περίπου 100 χρόνια διαφορά η μία από την άλλη. Με βάση τα αρχαιολογικά δεδομένα η μινωική έκρηξη είχε τοποθετηθεί κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του 16ου αιώνα π.Χ. (περ. 1524-1500 π.Χ.). Στο μεταξύ ραδιοχρονολογήσεις και τα δεδομένα των δακτυλίων των δένδρων σε συνδυασμό με στοιχεία από πυρήνες πάγου υποδείκνυαν μια ημερομηνία περίπου εκατό χρόνια νωρίτερα, στα μέσα του 17ου αιώνα π.Χ.
       Αυτή η κατάσταση άλλαξε σημαντικά το 2006, όταν μια μελέτη νέων ραδιοχρονολογήσεων δημοσιεύθηκε από δείγματα που ελήφθησαν από κλαδί ελιάς, η οποία είχε θαφτεί ζωντανή κατά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Το δέντρο είχε καλυφθεί από αρκετά μέτρα ελαφρόπετρας, αλλά υπολείμματα των κλαδιών και των φύλλων του έχουν ανασκαφεί, παρέχοντας ισχυρές ενδείξεις ότι το δέντρο ήταν ζωντανό, όταν συνέβη η έκρηξη. Ένα άλλο εύρημα ήταν ότι είχε διασωθεί το πλήρες σύνολο των δακτυλίων του κλαδιού. Αυτό το έκανε ιδανικό βραχύβιο παράδειγμα για ραδιοχρονολόγηση με ένα πολύ πιο περιορισμένο εύρος σφάλματος από ό,τι πριν. Η βαθμονομημένη κλίμακα ηλικίας που εξήχθη από τον μεγαλύτερο δακτύλιο (που σηματοδοτεί το έτος που συνέβη η έκρηξη) είναι τώρα στα 1621-1605 π.Χ. (68% βεβαιότητα) και 1627-1600 π.Χ. (95% βεβαιότητα).
          Λαμβάνοντας υπόψη την ασυνήθιστα λεπτομερή περιγραφή ενός μείζονος καιρικού φαινομένου στην Στήλη της Καταιγιδας, θα πρέπει τώρα να εξετάσουμε το ενδεχόμενο ότι η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας παρατηρήθηκε από τον ίδιο τον Ahmose. Επιπλέον, η έκρηξη του ηφαιστείου επηρέασε σίγουρα ένα μεγάλο μέρος της ανατολικής Μεσογείου και θα παρέμεινε μέρος της προφορικής παράδοσης στη μνήμη των ανθρώπων για πολύ καιρό μετά. Αλλά η στήλη τονίζει το γεγονός ότι Ahmose ο ίδιος παρατήρησε το συμβάν, κάτι που φαίνεται να αποκλείει τη χρήση εκ μέρους του μιας μαρτυρίας από δεύτερο χέρι.
              Μια άλλη πιθανή εξήγηση για την ασυνήθιστη καταιγίδα που περιγράφει ο Ahmose είναι ότι μπορεί να μην ήταν η ίδια η έκρηξη, αλλά τα επακόλουθά της, ένα βραχυπρόθεσμο επεισόδιο κλιματικής αλλαγής που επηρέασε μια πολύ μεγάλη περιοχή, συμπεριλαμβανομένης όλης της Αιγύπτου. Αυτό το κλιματικό επεισόδιο θα διέκοψε σοβαρά τις συνήθεις καιρικές συνθήκες στην Αίγυπτο, γεγονός που θα μπορούσε να ήταν ο λόγος για τον οποίο σχολιάστηκε σε κείμενα όπως η Στήλη της Καταιγίδας και ο Μαθηματικός Πάπυρος. Το επεισόδιο της Καταιγίδας, που χαρακτηρίζεται από αυξημένες βροχοπτώσεις και καταιγίδες, πιθανώς κράτησε μόνο για λίγα χρόνια, διάστημα το οποίο δεν είναι αρκετά μεγάλο για να είναι ανιχνεύσιμο, για παράδειγμα στο αρχείο γύρης.
         Αυτό θα εξακολουθούσε να τοποθετεί τον Ahmose κοντά στο χρόνο της έκρηξης. Από τις σύγχρονες ηφαιστειακές εκρήξεις, όπως εκείνη του Κρακατόα το 1883 μ.Χ., είναι γνωστό ότι τα πολυάριθμα επακόλουθα περιλαμβάνουν σκοτεινό ουρανό, χαμηλότερες θερμοκρασίες και χαοτικές καιρικές συνθήκες που διαρκούν αρκετά χρόνια. Θα ήταν ενδιαφέρον να διερευνηθεί κατά πόσον η μικρή πτώση της μέσης θερμοκρασίας από έναν έως δύο βαθμούς Κελσίου θα οδηγούσε σε αυξημένο σχηματισμό σφοδρών καταιγίδων πάνω από την Αίγυπτο, αλλά δεν υπάρχει τέτοια μελέτη διαθέσιμη σήμερα. Σε ένα πρόσφατο άρθρο σχετικά με τα ακριβή στάδια της έκρηξης της Θήρας και τα επακόλουθά της συνοψίζονται διάφορα φαινόμενα που είναι πιθανό να βίωσαν οι λαοί της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Τα φαινόμενα αυτά ακούγονται εντυπωσιακά παρόμοια με τις διάφορες παρατηρήσεις που αναφέρονται στη στήλη του Ahmose:

1. Εκκωφαντική έκρηξη. (Η έκρηξη του Κρακατόα ακούστηκε σε απόσταση πάνω από 4.000 χιλιόμετρα. Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας υποτίθεται ότι ήταν ισχυρότερη από την πρώτη!).
2. Σεισμικό τράνταγμα του εδάφους, που θα έγινε αισθητό από τους ανθρώπους που ζούσαν στα γύρω νησιά.
3. Σκοτάδι πάνω από την περιοχή που καλύπτεται από το νέφος τέφρας, ιδιαίτερα έντονο κοντά στη Θήρα, που θα διάρκεσε για περισσότερο από μία ημέρα, ίσως ακόμη και για αρκετές ημέρες (σκοτάδι παρατηρήθηκε σε απόσταση 600 χιλιομέτρων για δύο ημέρες μετά την έκρηξη του ηφαιστείου Tambora στην Ινδονησία, του οποίου η έκρηξη ακούστηκε επίσης τουλάχιστον σε απόσταση 2.000 χλμ.).
4. Θυελλώδεις καιρικές συνθήκες που αναπτύχθηκαν στο κέντρο της έκρηξης και εξαιρετικά ισχυρή βροχόπτωση στην περιοχή του νότιου Αιγαίου.
5. Σοβαρή καταστροφή των παράκτιων περιοχών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο από διάφορα τσουνάμι.

         Στο πλαίσιο αυτό, η ανώτερη δύναμη της θηραϊκής έκρηξης σε σχέση με αυτές των ηφαιστείων για τα οποία διαθέτουμε ιστορικά αρχεία θα πρέπει να τονιστεί. Παραμένει δύσκολο να εκτιμηθεί το ακριβές εύρος των περιοχών που επηρεάστηκαν και με ποια ένταση.
                 Κάποια ίχνη της έκρηξης της Θήρας έχουν βρεθεί στην περιοχή του οικισμού του Tell el-Dab'a στο ανατολικό Δέλτα. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών βρέθηκε ελαφρόπετρα σε παράγωγα περιβάλλοντα, όπως εργαστήρια στα οποία είχε χρησιμοποιηθεί ως λειαντικό υλικό και συλλέχθηκε ειδικά γι’ αυτή τη χρήση. Μόνο λίγα ίχνη ελαφρόπετρας εναποτέθηκαν άμεσα στο Δέλτα από τις αιολικές δυνάμεις, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της ελαφρόπετρας έφτασε στις ακτές ως μια πλωτή μάζα ελαφρόπετρας που σχηματίστηκε στην επιφάνεια του ωκεανού μετά από την ηφαιστειακή δραστηριότητα. Αυτό δημιουργεί πολύ περισσότερα ερωτήματα: για παράδειγμα, πόσο καιρό πήρε μέχρι να φτάσει η ελαφρόπετρα στα αιγυπτιακά παράλια και πόσο καιρό χρειάστηκε να μείνει εκεί προτού οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν τα πλεονεκτήματα της ελαφρόπετρας και αρχίσουν να τη συλλέγουν;  

        Ως τελευταίο σημείο είναι απαραίτητο να τονίσουμε ότι μια τέτοια μεγάλη φυσική καταστροφή, όπως η ηφαιστειακή έκρηξη που εξετάζουμε, θα έχει πλήξει σοβαρά ένα ευρύ φάσμα πολιτισμών γύρω από την ανατολική Μεσόγειο. Θα είχε παραμείνει στη μνήμη των ανθρώπων για μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι δεν έχουμε συγκεκριμένες αφηγήσεις οπουδήποτε στην περιοχή αυτή από ανθρώπους που είχαν δει από πιο κοντά την έκρηξη της Θήρας. Η εισροή νέων δεδομένων μας υποχρεώνει να αναθεωρήσουμε τη χρονολογία του Μέσου Βασιλείου, της Δεύτερης Ενδιάμεσης Περιόδου και του Νέου Βασιλείου. Είναι πλέον καιρός να εξεταστεί το ενδεχόμενο ότι η Στήλη της Καταιγίδας είναι πράγματι μια σύγχρονη καταγραφή του κατακλυσμικού γεγονότος της Θήρας.
Η νέα ερμηνεία της στήλης σημαίνει ότι ο Αιγύπτιος Φαραώ Ahmose κυβέρνησε σε μια περίοδο πιο κοντά στην έκρηξη της Θήρας από όσο προηγουμένως νομίζαμε - ένα εύρημα που θα μπορούσε να αλλάξει την κατανόηση των μελετητών για μια κρίσιμη καμπή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αν η στήλη περιγράφει πράγματι την επαύριο της καταστροφής της Θήρας, τότε η ορθή χρονολόγηση της ίδιας της στήλης και η βασιλεία του Ahmose, που σήμερα τοποθετείται περίπου στα 1550 π.Χ., θα μπορούσε στην πραγματικότητα να είναι 30 έως 50 χρόνια παλαιότερη. Αυτό είναι σημαντικό για τους μελετητές της αρχαίας Εγγύς Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου, επειδή οι χρονολογίες που χρησιμοποιούν οι αρχαιολόγοι βασίζονται στους καταλόγους των Αιγυπτίων Φαραώ και τα νέα αυτά στοιχεία θα μπορούσαν να αναπροσαρμόσουν τις εν λόγω ημερομηνίες.
Η αναθεωρημένη χρονολόγηση της βασιλείας του Ahmose θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι ημερομηνίες άλλων γεγονότων στην αρχαία Εγγύς Ανατολή ταιριάζουν μεταξύ τους πιο λογικά. Για παράδειγμα, επανευθυγραμμίζει τις χρονολογίες σημαντικών γεγονότων, όπως η πτώση της ισχύος των Χαναναίων και η κατάρρευση της Βαβυλωνιακής Αυτοκρατορίας. Αυτές οι νέες πληροφορίες θα συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του ρόλου του περιβάλλοντος στην ανάπτυξη και την καταστροφή των αυτοκρατοριών στην αρχαία Μέση Ανατολή. Για παράδειγμα, η νέα χρονολογία βοηθά να εξηγηθεί πώς ο Ahmose ανήλθε στην εξουσία και αντικατέστησε τους ξένους ηγεμόνες της Αιγύπτου - τους Υξώς. Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας και το τσουνάμι που προέκυψε θα είχε καταστρέψει τα λιμάνια των Υξώς και θα αποδυνάμωσε σημαντικά τη ναυτική τους δύναμη. Επιπλέον, η διαταραχή του εμπορίου και της γεωργίας που προκλήθηκε από την έκρηξη θα είχε υπονομεύσει την δύναμη της Βαβυλωνιακής Αυτοκρατορίας και θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί οι Βαβυλώνιοι δεν ήταν σε θέση να αποκρούσουν την εισβολή των Χετταίων.
[Απόδοση από τα αγγλικά Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη 2014]

Σάββατο, 12 Απριλίου 2014

Άρθουρ Κλαρκ (Arthur Clarke), "Το άστρο": τι ήταν το άστρο της Βηθλεέμ



Ο  Άρθουρ Κλαρκ είναι κατά τη γνώμη μου ο σπουδαιότερος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας, αφού κατάφερε με τα έργα του να γεφυρώσει το χάσμα που συνήθως χωρίζει  τα κείμενα αυτού του είδους από την κυρίως λογοτεχνία. Γνωστός για τη φιλοσοφική του διάθεση, στοχάστηκε πάνω στη μοίρα του ανθρώπου, τη φύση του κόσμου και του Θεού, και με ποιητικό τρόπο ενσωμάτωσε την φιλοσοφία στην επιστημονική φαντασία. Το διήγημα που ακολουθεί γράφτηκε πρωτίστως με το στόχο να προβληματίσει τον αναγνώστη για τα όρια της πίστης. Γραμμένο από την οπτική γωνία ενός Ιησουίτη επιστήμονα, επιτυγχάνει να μας δώσει την εσωτερική πάλη ενός ανθρώπου, ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με μια ανακάλυψη ύψιστης σημασίας που θέτει σε δοκιμασία πάνω από όλα την πίστη του στο έλεος του Θεού και εντέλει στην ίδια του την ύπαρξη. Ο Ιησουίτης καταλήγει μέσα από την εσωτερική πάλη στα όρια της αθεΐας, αλλά υπάρχει και εναλλακτική απάντηση, την οποία δίνει ο ίδιος μέσα από μια φανταστική συνομιλία με το σιωπηλό πορτρέτο του ίδιου του ιδρυτή του τάγματος, του Ιγνάτιου Λογιόλα. Η προσωπική μου αίσθηση είναι ότι αφήνεται στο τέλος ανοιχτό το ενδεχόμενο ο ήρωάς μας να μπορέσει να ενσωματώσει τελικά τα νέα δεδομένα στην παραδοσιακή του πίστη.   
       Το κείμενο θέτει έμμεσα και άλλους προβληματισμούς, όπως για παράδειγμα αν τα θρησκευτικά φαινόμενα μπορούν να έχουν φυσική εξήγηση ή ποια θα είναι η τελική μοίρα της ανθρωπότητας, εάν δεν ξεφύγει από τα όρια της γης για να κατακτήσει το διάστημα. Επίσης έμμεσα τίθεται το θέμα της πιθανής θρησκευτικής λογοκρισίας, δηλαδή αν η ιστορική αλήθεια μπορεί ή πρέπει να αποκρύβεται από τους πιστούς, προκειμένου να προστατευτεί η στερεότητα της πίστης. Δεν είναι ερωτήματα που δέχονται εύκολη απάντηση, αν και για μένα τουλάχιστον το πρώτο θέμα έχει ξεκαθαρίσει: εντυπωσιακά θρησκευτικά φαινόμενα, όπως αυτό που ερμηνεύεται στο κείμενο, δεν μπορούν να εξηγηθούν μηχανιστικά. Είτε τα δέχεσαι μαζί με την πίστη που συνοδεύουν, είτε τα απορρίπτεις ως ευλαβικά ψεύδη. Εξάλλου η ερμηνεία του Κλαρκ έχει το λογικό της κενό: αν πράγματι το φυσικό φαινόμενο που ερμηνεύει το αντίστοιχο θρησκευτικό είναι τόσο σπάνιο, πόσο πιθανό είναι να συμπέσει με την εμφάνιση και δράση μιας προσωπικότητας που επηρέασε όσο καμία άλλη την ιστορία; Δεν αντικαθίσταται έτσι το θρησκευτικό παράδοξο με το στατιστικά απίθανο; Αλλά ας αφήσουμε την ιστορία να μιλήσει από μόνη της:


Είναι τρεις χιλιάδες έτη φωτός μέχρι το Βατικανό. Κάποτε πίστευα ότι ο χώρος δεν θα μπορούσε να έχει καμία δύναμη πάνω την πίστη, όπως ακριβώς πίστευα ότι οι ουρανοί είναι η δόξα του έργου των χειρών του Θεού. Τώρα έχω κατανοήσει ότι το εργόχειρο αυτό και η πίστη μου είναι απολύτως ταραγμένη. Κοιτάζω τον σταυρό που κρέμεται στον τοίχο της καμπίνας πάνω από τον υπολογιστή Mark VI και για πρώτη φορά στη ζωή μου αναρωτιέμαι αν δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα άδειο σύμβολο. Δεν το έχω πει σε κανέναν ακόμα, αλλά η αλήθεια δεν μπορεί να κρυφτεί. Τα γεγονότα είναι εκεί για όλους, για να τα διαβάσουν, καταγράφονται στα αμέτρητα μίλια της μαγνητικής ταινίας και τις χιλιάδες φωτογραφίες που μεταφέρουμε πίσω στη Γη. Άλλοι επιστήμονες μπορούν να τα ερμηνεύσουν τόσο εύκολα όσο εγώ και δεν είμαι αυτός που θα συγχωρούσε εκείνη την παρέμβαση στην αλήθεια που συχνά έδωσε στο τάγμα μου ένα κακό όνομα στις παλιές εποχές.
Το πλήρωμα βρισκόταν ήδη σε αρκετή κατάθλιψη: αναρωτιέμαι πώς θα πάρουν αυτήν την ύψιστη ειρωνεία. Λίγοι από αυτούς έχουν οποιαδήποτε θρησκευτική πίστη, αλλά δεν θα απολαύσουν τη χρήση αυτού του τελικού όπλου στην εκστρατεία τους εναντίον μου-αυτόν τον ιδιωτικό, καλόβουλο, αλλά θεμελιωδώς σοβαρό πόλεμο που διήρκεσε σε όλη τη διαδρομή από τη Γη. Τους διασκέδαζε να έχουν έναν Ιησουίτη ως επικεφαλής αστροφυσικό. Ο Δρ. Τσάντλερ, για παράδειγμα, δεν μπόρεσε ποτέ να το προσπεράσει. (Γιατί οι γιατροί είναι τόσο περιβόητα άθεοι;). Μερικές φορές θα με συναντούσε στο κατάστρωμα παρατήρησης, όπου τα φώτα είναι πάντα χαμηλά, έτσι ώστε τα αστέρια να λάμπουν με αμείωτη δόξα. Θα ερχόταν σε μένα στο σκοτάδι για να σταθεί κοιτάζοντας έξω από το μεγάλο οβάλ παράθυρο, ενώ οι ουρανοί σύρονταν σιγά-σιγά γύρω μας, καθώς το πλοίο γύριζε ξανά και ξανά με την εναπομείνασα περιστροφή που ποτέ δεν είχαμε μπει στον κόπο να διορθώσουμε.
«Λοιπόν, Πάτερ», έλεγε τελικά, «συνεχίζεται για πάντα και για πάντα, και ίσως Κάτι να το έχει δημιουργήσει. Αλλά πώς μπορείτε να πιστεύετε ότι αυτό το Κάτι έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για εμάς και τον άθλιο μικρό μας κόσμο; Αυτό απλά με ξεπερνά». Στη συνέχεια θα ξεκινούσε η επιχειρηματολογία, ενώ τα αστέρια και τα νεφελώματα ταλαντεύονταν γύρω μας σε σιωπηλά, ατελείωτα τόξα πέρα από το άψογα διάφανο πλαστικό του καταστρώματος παρατήρησης.
Ήταν, νομίζω, η φαινομενική δυσαρμονία της θέσης μου που προκαλούσε τη μεγαλύτερη διασκέδαση μεταξύ του πληρώματος. Μάταια επεσήμανα τις τρεις εργασίες μου στο Astrophysical Journal, τις πέντε στο Monthly Notices της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας. Θα ήθελα να τους υπενθυμίσω ότι το τάγμα μου εδώ και καιρό φημιζόταν για τις επιστημονικές εργασίες του. Μπορεί να είμαστε λίγοι τώρα, αλλά συνεχώς από τον δέκατο όγδοο αιώνα έχουμε συνεισφέρει στην αστρονομία και τη γεωφυσική πέρα από κάθε αναλογία προς τους αριθμούς μας.  Η έκθεσή μου για το νεφέλωμα του Φοίνικα θα βάλει τέλος στα χίλια χρόνια της ιστορίας μας; Θα τερματίσει, φοβάμαι, πολύ περισσότερα από αυτό.
Δεν ξέρω ποιος έδωσε στο νεφέλωμα το όνομά του, το οποίο μου φαίνεται πολύ άκαιρο. Εάν περιέχει κάποια προφητεία, είναι μία που δεν μπορεί να επαληθευτεί για αρκετά δισεκατομμύρια χρόνια. Ακόμη και η λέξη «νεφέλωμα» είναι παραπλανητική. Αυτό είναι ένα πολύ μικρότερο αντικείμενο από εκείνα τα καταπληκτικά νέφη της ομίχλης, το υλικό των αγέννητων άστρων, που είναι διάσπαρτα σε όλο το μήκος του Γαλαξία μας. Στην κοσμική κλίμακα, πράγματι, το νεφέλωμα του Φοίνικα είναι ένα μικρό πράγμα- ένα αδύναμο κέλυφος αερίου γύρω από ένα αστέρι. Ή ό,τι έχει απομείνει από ένα αστέρι. . .
Το  χαρακτικό του Λογιόλα από τον Ρούμπενς  φαίνεται να με χλευάζει, καθώς κρέμεται πάνω από τα ίχνη του φασματοφωτόμετρου. Τι θα κάνατε εσείς, Πατέρα, με αυτή τη γνώση που έχει έρθει στη φύλαξη μου, τόσο μακριά από το μικρό κόσμο που ήταν όλο το Σύμπαν που γνωρίζατε; Η πίστη σας θα είχε αυξηθεί μπροστά στην πρόκληση, όπως η δική μου απέτυχε να κάνει; Ατενίζετε την απόσταση, Πατέρα, αλλά εγώ έχω ταξιδέψει μια απόσταση πέρα από εκείνη που θα μπορούσατε να είχατε φανταστεί, όταν ιδρύσατε το τάγμα μας πριν από χίλια χρόνια. Κανένα άλλο σκάφος έρευνας δεν έφτασε ποτέ τόσο μακριά από τη Γη: είμαστε στα ίδια τα σύνορα του Σύμπαντος που έχει εξερευνηθεί. Ξεκινήσαμε να φτάσουμε στο νεφέλωμα του Φοίνικα, τα καταφέραμε, και είμαστε στο δρόμο προς την πατρίδα δεσμευμένοι με το φορτίο των γνώσεών μας. Μακάρι να μπορούσα να αποτινάξω αυτό το βάρος από τους ώμους μου, αλλά σας καλώ μάταια διαμέσου των αιώνων και των ετών φωτός που κείνται ανάμεσά μας.
Στο βιβλίο που κρατάτε τα λόγια διαβάζονται εύκολα. AD MAIOREM DEI GLORIAM, λέει το μήνυμα, αλλά είναι ένα μήνυμα που δεν μπορώ πλέον να πιστέψω. Εσείς θα μπορούσατε ακόμα να το πιστέψετε, αν μπορούσατε να δείτε τι βρήκαμε; Γνωρίζαμε, βεβαίως, τι ήταν το νεφέλωμα του Φοίνικα. Κάθε χρόνο, μόνο στο Γαλαξία μας, πάνω από εκατό αστέρια εκρήγνυνται, λάμποντας για λίγες ώρες ή ημέρες με λάμψη εκατοντάδες φορές μεγαλύτερη από την κανονική τους, μέχρι να βυθιστούν και πάλι στην αφάνεια και το θάνατο. Αυτές είναι οι συνήθεις νόβα, οι κοινότυπες καταστροφές του Σύμπαντος. Έχω καταγράψει τα φασματογραφήματα και τις καμπύλες φωτός δεκάδων από τότε που άρχισα να εργάζομαι στο Σεληνιακό Αστεροσκοπείο. Αλλά τρεις ή τέσσερις φορές κάθε χίλια χρόνια συμβαίνει κάτι, δίπλα στο οποίο ακόμη και μια νόβα βυθίζεται στην πλήρη ασημαντότητα. Όταν ένα αστέρι γίνεται σουπερνόβα, μπορεί για λίγο να επισκιάσει όλους μαζί τους ήλιους του Γαλαξία. Η αποστολή μας ήταν να επισκεφτούμε τα απομεινάρια μιας τέτοιας καταστροφής, για να ανακατασκευάσουμε τα γεγονότα που οδήγησαν σ' αυτήν, και, αν είναι δυνατόν, να μάθουμε την αιτία της. Φτάσαμε αργά μέσα από τα ομόκεντρα κελύφη αερίου που είχαν εκτιναχτεί έξι χιλιάδες χρόνια πριν, αλλά επεκτείνονται ακόμα. Ήταν πάρα πολύ καυτά, ακτινοβολώντας ακόμα και τώρα με ένα άγριο ιώδες φως, αλλά ήταν πάρα πολύ αδύναμα για να μας κάνουν οποιαδήποτε ζημιά. Όταν το αστέρι είχε εκραγεί, τα εξωτερικά στρώματά του κινήθηκαν ανοδικά με τέτοια ταχύτητα που ξέφυγαν τελείως από το βαρυτικό του πεδίο. Τώρα σχημάτισαν ένα κοίλο κέλυφος αρκετά μεγάλο για να καταπιεί χιλιάδες ηλιακά συστήματα και στο κέντρο του έκαιγε το μικρό, καταπληκτικό αντικείμενο στο οποίο είχε πλέον μεταμορφωθεί το αστέρι -ένας λευκός νάνος, μικρότερος από τη γη, που όμως ζυγίζει εκατομμύρια φορές περισσότερο.
Τα λαμπερά κελύφη αερίου ήταν ολόγυρά μας, διώχνοντας την κανονική νύχτα του διαστρικού χώρου. Πετούσαμε στο κέντρο της κοσμικής βόμβας που είχε εκραγεί πριν από χιλιετίες και της οποίας τα πυρακτωμένα θραύσματα εξακολουθούν να απομακρύνονται μεταξύ τους. Η τεράστια κλίμακα της έκρηξης και το γεγονός ότι τα συντρίμμια κάλυπταν ήδη έναν όγκο χώρου πολλών εκατομμυρίων μιλίων έκλεψαν τη σκηνή από κάθε ορατή κίνηση. Θα χρειάζονταν δεκαετίες προτού το γυμνό μάτι να μπορέσει να ανιχνεύσει οποιαδήποτε κίνηση σε αυτές τις βασανισμένες τούφες και δίνες αερίου, αλλά η αίσθηση της ταραχώδους επέκτασης ήταν συντριπτική. Είχαμε ελέγξει από ώρες τον κύριο κινητήρα μας και παρασυρόμασταν σιγά-σιγά προς το άγριο μικρό αστέρι. Κάποτε ήταν ένας ήλιος σαν το δικό μας, αλλά είχε σπαταλήσει σε λίγες ώρες την ενέργεια που θα έπρεπε να τον διατηρήσει λαμπερό για ένα εκατομμύριο χρόνια. Τώρα ήταν ένας συρρικνωμένος τσιγκούνης, που αποθησαυρίζει τους πόρους του σαν να προσπαθεί να επανορθώσει για την άσωτη νιότη του.
Κανείς δεν περίμενε στα σοβαρά να βρούμε πλανήτες. Αν υπήρξαν πριν από την έκρηξη, θα είχαν βράσει σε φυσήματα ατμού και η ύλη τους θα είχε χαθεί στα ευρύτερα συντρίμμια του ίδιου του άστρου. Αλλά κάναμε την αυτόματη αναζήτηση, όπως κάνουμε πάντα όταν πλησιάζουμε έναν άγνωστο ήλιο, και αμέσως εντοπίσαμε έναν μοναδικό μικρό κόσμο που στριφογύριζε γύρω από το αστέρι σε μια τεράστια απόσταση. Θα πρέπει να ήταν ο Πλούτωνας αυτού του εξαφανισμένου ηλιακού συστήματος, σε τροχιά στα σύνορα της νύχτας. Πολύ μακριά από τον κεντρικό ήλιο για να έχει γνωρίσει ποτέ ζωή, η απόσταση τον είχε σώσει από την μοίρα όλων των άλλων χαμένων συντρόφων του. Η φωτιά περνώντας είχε σφραγίσει τους βράχους και είχε εξαερώσει τον μανδύα των κατεψυγμένων αερίων που πρέπει να τον κάλυπτε κατά τις ημέρες πριν από την καταστροφή. Προσγειωθήκαμε και βρήκαμε την Κρύπτη.
Οι κατασκευαστές της το είχαν κάνει βέβαιο ότι θα την βρίσκαμε. Ο μονολιθικός δείκτης που έστεκε πάνω από την είσοδο ήταν τώρα ένα λιωμένο κούτσουρο, αλλά ακόμη και οι πρώτες φωτογραφίες μεγάλου βεληνεκούς μάς αποκάλυψαν ότι εδώ υπήρχε το έργο μιας νοημοσύνης. Λίγο αργότερα ανιχνεύσαμε το τεράστιο σε εύρος μοτίβο της ραδιενέργειας που είχε ταφεί στο βράχο. Ακόμη και αν ο πυλώνας πάνω από την Κρύπτη είχε καταστραφεί, αυτό θα είχε παραμείνει, ένας ακίνητος και σχεδόν αιώνιος φάρος που καλεί τα άστρα. Το σκάφος μας έπεσε σ’ αυτό το γιγάντιο μάτι του ταύρου σαν ένα βέλος στο στόχο του.
Ο πυλώνας πρέπει να ήταν ένα μίλι ψηλός, όταν χτίστηκε, αλλά τώρα φαινόταν σαν μια λαμπάδα που είχε λιώσει προς τα κάτω σε μια λακκούβα κεριού. Μας πήρε μια εβδομάδα να διατρυπήσουμε το λιωμένο πέτρωμα, αφού δεν είχαμε τα κατάλληλα εργαλεία για ένα έργο όπως αυτό. Ήμασταν αστρονόμοι, όχι αρχαιολόγοι, αλλά θα μπορούσαμε να αυτοσχεδιάσουμε. Ο αρχικός σκοπός μας είχε ξεχαστεί: αυτό το μοναχικό μνημείο, υψωμένο με τέτοιο μόχθο στη μεγαλύτερη δυνατή απόσταση από τον καταδικασμένο ήλιο, θα μπορούσε να έχει μόνο μία σημασία. Ένας πολιτισμός που γνώριζε ότι επρόκειτο να πεθάνει είχε κάνει την τελευταία προσπάθειά του για την αθανασία.
Θα μας πάρει πολλές γενιές για να εξετάσουμε όλους τους θησαυρούς που είχαν τοποθετηθεί στην Κρύπτη. Είχαν αρκετό χρόνο για να προετοιμαστούν, γιατί ο ήλιος τους θα πρέπει να τους είχε δώσει τις πρώτες προειδοποιήσεις του πολλά χρόνια πριν από την τελική έκρηξη. Όλα αυτά που θέλησαν να διατηρήσουν, όλοι οι καρποί της ιδιοφυΐας τους είχαν μεταφερθεί εδώ σ’ αυτόν το μακρινό κόσμο κατά τις ημέρες πριν από το τέλος, με την ελπίδα ότι κάποια άλλη φυλή θα τον βρει και ότι δεν θα ξεχαστούν εντελώς. Θα τα είχαμε καταφέρει εξίσου καλά ή θα ήμασταν υπερβολικά απορροφημένοι  στη δική μας δυστυχία για να σκεφτούμε ένα μέλλον που ποτέ δεν θα μπορούσαμε να δούμε ή να μοιραστούμε;
Μακάρι να είχαν λίγο περισσότερο χρόνο! Μπορούσαν να ταξιδεύουν αρκετά ελεύθερα ανάμεσα στους πλανήτες του δικού τους ήλιου, αλλά δεν είχαν μάθει ακόμα να διασχίζουν τα διαστρικά κενά και το πλησιέστερο ηλιακό σύστημα ήταν εκατό έτη φωτός μακριά. Ωστόσο, ακόμη και αν είχαν κατακτήσει το μυστικό του υπερκινητήρα, δεν θα μπορούσαν να έχουν σωθεί περισσότεροι από μερικά εκατομμύρια. Ίσως να ήταν καλύτερα έτσι.
Ακόμα κι αν δεν ήταν τόσο ανησυχητικά ανθρώπινοι όσο δείχνουν οι γλυπτικές παραστάσεις τους, δεν θα μπορούσαμε να μην τους θαυμάζουμε και να θρηνούμε για την τύχη τους. Άφησαν χιλιάδες οπτικά αρχεία και τα μηχανήματα για την προβολή τους, μαζί με περίτεχνες εικονογραφικές οδηγίες από τις οποίες δεν θα ήταν δύσκολο να μάθουμε την γραπτή γλώσσα τους. Έχουμε εξετάσει πολλά από αυτά τα αρχεία και φέραμε στην ζωή για πρώτη φορά εδώ και έξι χιλιάδες χρόνια τη ζεστασιά και την ομορφιά ενός πολιτισμού που με πολλούς τρόπους θα πρέπει να ήταν ανώτερος από τον δικό μας. Ίσως μόνο να μας έδειξαν ό,τι καλύτερο διέθεταν, όμως δύσκολα μπορεί κανείς να τους κατηγορήσει γι’ αυτό. Αλλά οι κόσμοι τους ήταν πολύ όμορφοι και οι πόλεις τους χτισμένες με μια χάρη ανώτερη από οτιδήποτε ανθρώπινο. Τους έχουμε παρακολουθήσει στην εργασία και το παιχνίδι και ακούσαμε τη μουσική τους ομιλία να ηχεί μέσα από τους αιώνες. Μια σκηνή εξακολουθεί να είναι μπροστά στα μάτια μου: μια ομάδα παιδιών σε μια παραλία με παράξενη μπλε άμμο, να παίζουν στα κύματα, όπως τα παιδιά παίζουν στη Γη. Περίεργα μαστιγοφόρα δέντρα σχημάτιζαν γραμμή στην ακτή και ένα πολύ μεγάλο ζώο ξεχώριζε στα ρηχά νερά, αλλά χωρίς να προσελκύει καθόλου την προσοχή. Και δύοντας στη θάλασσα, ακόμη ζεστός και φιλικός και ζωοδότης, είναι ο ήλιος που σύντομα θα μετατραπεί σε προδότη και θα αφανίσει όλη αυτή την αθώα ευτυχία.
Ίσως αν δεν ήμασταν τόσο μακριά από το σπίτι και τόσο ευάλωτοι στη μοναξιά, δεν θα ήμασταν τόσο βαθιά συγκινημένοι. Πολλοί από εμάς είχαν δει τα ερείπια αρχαίων πολιτισμών σε άλλους κόσμους, αλλά ποτέ δεν μας είχαν επηρεάσει τόσο βαθιά. Αυτή η τραγωδία ήταν μοναδική. Είναι άλλο πράγμα μια φυλή να αποτύχει και να πεθάνει, όπως έχει συμβεί στα έθνη και τους πολιτισμούς στη Γη. Αλλά να καταστραφεί τόσο ολοκληρωτικά στην πλήρη άνθιση των επιτευγμάτων της, χωρίς να αφήσει επιζώντες -πώς θα μπορούσε αυτό να συμβιβαστεί με το έλεος του Θεού;
Οι συνάδελφοί μου μού το έχουν ρωτήσει αυτό και έχω δώσει όποιες απαντήσεις μπορώ. Ίσως θα μπορούσατε να τα καταφέρετε καλύτερα, Πατέρα Λογιόλα, αλλά δεν έχω βρει τίποτα στα Exercitia Spiritualia που να με βοηθήσει εδώ. Δεν ήταν ένας διαβολικός λαός: δεν ξέρω τι θεούς λάτρευαν, εάν πράγματι λάτρευαν κάποιους. Αλλά έχω κοιτάξει πίσω σε αυτούς διαμέσου των αιώνων και έχω παρακολουθήσει την ομορφιά, για την οποία χρησιμοποίησαν τις τελευταίες δυνάμεις τους ώστε να τη διατηρήσουν, να έρχεται και πάλι στο φως του συρρικνωμένου ήλιου τους. Θα μπορούσαν να μας διδάξουν πολλά: γιατί καταστράφηκαν;
Γνωρίζω τις απαντήσεις που οι συνάδελφοί μου θα δώσουν, όταν επιστρέψουν πίσω στη Γη. Θα πουν ότι το Σύμπαν δεν έχει κανένα σκοπό και κανένα σχέδιο, ότι καθώς εκατό ήλιοι εκρήγνυνται κάθε χρόνο στο Γαλαξία μας, αυτή τη στιγμή κάποια φυλή πεθαίνει στα βάθη του διαστήματος. Εάν αυτή η φυλή έκανε το καλό ή το κακό κατά τη διάρκεια της ζωής της, δεν έχει καμία διαφορά στο τέλος: δεν υπάρχει θεία δικαιοσύνη, γιατί δεν υπάρχει Θεός.
Όμως, φυσικά, ό,τι έχουμε δει δεν αποδεικνύει τίποτα παρόμοιο. Όποιος υποστηρίζει κάτι τέτοιο επηρεάζεται από το συναίσθημα, όχι από τη λογική. Ο Θεός δεν έχει ανάγκη να δικαιολογήσει τις ενέργειές του στον άνθρωπο. Αυτός που έχτισε το Σύμπαν μπορεί να το καταστρέψει, όταν το επιλέξει. Είναι αλαζονεία-είναι επικίνδυνα κοντά στη βλασφημία-να πούμε τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει.
Αυτό θα μπορούσα να το δεχτώ, όσο δύσκολο κι αν είναι να αντικρίζει κανείς κόσμους ολόκληρους και λαούς να πετιούνται στον κλίβανο. Αλλά έρχεται μια στιγμή που ακόμη και η βαθύτερη πίστη μπορεί να παραπαίει, και τώρα, καθώς κοιτάζω τους υπολογισμούς που βρίσκονται μπροστά μου, έχω φτάσει εντέλει σ’ αυτό το σημείο.
Δεν μπορούσαμε να πούμε, πριν φτάσουμε στο νεφέλωμα, πόσο καιρό πριν σημειώθηκε η έκρηξη. Τώρα, από τα αστρονομικά στοιχεία και τις καταγραφές πάνω στους βράχους αυτού του μοναδικού επιζώντος πλανήτη, έχω τη δυνατότητα να την χρονολογήσω με μεγάλη ακρίβεια. Ξέρω σε ποιο έτος το φως αυτής της κολοσσιαίας πυρκαγιάς έφτασε στη Γη. Ξέρω πόσο λαμπρά η σουπερνόβα, της οποίας το πτώμα συρρικνώνεται τώρα πίσω από το επιταχυνόμενο σκάφος μας, έλαμψε κάποτε στον γήινο ουρανό. Ξέρω πώς θα πρέπει να φώτισε χαμηλά στα ανατολικά πριν από την ανατολή του ήλιου, σαν ένας φάρος σ’ εκείνη την ανατολίτικη αυγή.
Δεν μπορεί να υπάρξει καμία εύλογη αμφιβολία: το αρχαίο μυστήριο έχει λυθεί επιτέλους. Ωστόσο, Θεέ μου, υπήρχαν τόσα πολλά αστέρια που θα μπορούσες να χρησιμοποιήσεις. Ποια ήταν η ανάγκη να δώσεις αυτή τη φυλή στη φωτιά, ώστε το σύμβολο του θανάτου της να λάμψει πάνω από τη Βηθλεέμ;

[Μετάφραση από τα αγγλικά: Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη 2014]
            

Παρασκευή, 4 Απριλίου 2014

Ύμνος στην Τύχη


Ο ύμνος στην Τύχη, η οποία υπήρξε μια από τις πιο ευνοούμενες θεότητες των ελληνορωμαϊκών χρόνων, βρίσκεται σε πάπυρο του 3ου αιώνα μ.Χ. και είναι κατά πάσα πιθανότητα της ίδιας εποχής. Ο πάπυρος γράφτηκε από έναν κάπως αγράμματο άνθρωπο, διότι βρίθει από ορθογραφικά λάθη.
         Η λατρεία της Τύχης είναι άγνωστη στα ομηρικά ποιήματα, αλλά αργότερα απέκτησε μεγάλη σημασία που δε σταμάτησε να αυξάνεται κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή (Fortuna). Η αρχή της μεγάλης διάδοσης της λατρείας της πέφτει την εποχή της ανόδου της μακεδονικής δύναμης, όταν οι μεγάλες αλλαγές σε ανατολή και δύση αύξησαν την πίστη στην παράλογη πλευρά της λειτουργίας της μοίρας. Η Τύχη δεν έχει ιδιαίτερο μύθο. Είναι μια αφηρημένη έννοια, η οποία όμως απορρόφησε σταδιακά ορισμένες θεότητες, όπως την Ίσιδα. Κάθε πόλη έχει την Τύχη της, που την παρουσιάζουν στεφανωμένη με πύργους, όπως τις πολιούχους θεότητες. Ορισμένες φορές παριστάνεται ως τυφλή.
        Όπως η Μοίρα, έτσι και η Τύχη δίνει τα πάντα στους ανθρώπους από τη γέννησή τους. Μάλιστα, κατά τον Πίνδαρο (= Παυσ. 7, 26, 8) είναι η ύψιστη από τις Μοίρες, κόρη του Διός Ελευθερίου (Πίνδ., Ολ. 12, 1 κ.εξ.). Αν και αμφίβολη από τη φύση της, τείνει να είναι ευνοϊκή, συγκρίσιμη με τον αγαθό δαίμονα. Είναι θεϊκό πνεύμα, νους, πρόνοια και ο μόνος θεός που κυβερνά τα ανθρώπινα (Μεν. απ. 417 Körte). Κοιτά τα έργα των ανθρώπων και αποδίδει στον καθένα αυτό που του πρέπει.

            Πολύχρωμη, ποικιλόμορφη, φτεροπόδαρη θεά,
            των θνητών συγκάτοικε, παντοδύναμη Τύχη,
            πώς πρέπει να αποδείξω την ισχύ και τη φύση σου;
            Όσων η λάμψη σού φαίνεται ότι φτάνει ψηλά, τα πομπώδη,
τα γκρεμίζεις στη γη και με νέφος σκοτεινό περιβάλλεις,
ενώ στα ταπεινά και ασήμαντα πολλές φορές δίνεις φτερά
και σε ύψος μέγα, θεά, τα σηκώνεις.
Να σε πούμε Κλωθώ σκοτεινή
ή Ανάγκη που φέρνει γοργά το μοιραίο
ή μήπως Ίριδα, ταχύ των αθάνατων άγγελο;
Γιατί την αρχή και το τέλος των πάντων κατέχεις.


Πολύχροε ποικιλόμορφε πτανόπους θεὰ
θνατοῖς συνομέστιε͵ παγκρατὲς Τύχα͵
πῶς χρὴ τεὰν ἰσχύν τε δεῖξαι καὶ φύσιν;
τὰ μὲν ὑψιφαῆ καὶ σέμν΄ εἰς τεὸν ὄμμα 
ὑπήρικας κατὰ γᾶν νέφος ἀμφιθηκαμένα σκότιον͵
τὰ δὲ φαῦλα καὶ ταπεινὰ πολλάκις πτεροῖς
εἰς ὕψος ἐξάειρας͵ ὦ δαῖμον͵ μέγα.
Πότερόν σε κλῄζωμεν Κλωθὼ κελαινάν͵
ἢ τὰν ταχύποτμον Ἀνάγκαν͵
ἢ τὰν ταχὺν ἄγγελον Ἶριν ἀθανάτων;
πάντων γὰρ ἀρχὰν καὶ τέλος πάντων ἔχεις.