Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οι ποταμοί Θερμώδων και Νείλος




Θερμώδων
(Πλούταρχος, Περί ποταμών 15)

Ο Θερμώδων είναι ποταμός της Σκυθίας,[1] ο οποίος πήρε το όνομά του από τα γεγονότα. Προηγουμένως αποκαλούνταν Κρύσταλλος, γιατί παγώνει και το καλοκαίρι, αφού η γεωγραφία της περιοχής ευνοεί αυτή την μορφή (παγώματος).[2] Άλλαξε όνομα για την εξής αιτία...


Νείλος
(Πλούταρχος, Περί ποταμών 16)

Ο Νείλος είναι ποταμός της Αιγύπτου στην περιοχή της Αλεξάνδρειας. Προηγουμένως αποκαλούνταν Μέλας από τον Μέλανα, γιο του Ποσειδώνος.[3] Ύστερα ονομάστηκε Αίγυπτος για την ακόλουθη αιτία: ο Αίγυπτος, γιος του Ηφαίστου και της Λευκίππης, ήταν βασιλιάς της περιοχής.[4] Λόγω εμφυλίου πολέμου ο Νείλος δεν πλημμύριζε, με αποτέλεσμα οι ντόπιοι να υποφέρουν από λιμό. Ο Πύθιος Απόλλων έδωσε χρησμό ότι θα επανέρθει η ευφορία, εάν ο βασιλιάς θυσιάσει ως θύμα για την αποτροπή της συμφοράς την θυγατέρα του. Πιεσμένος από τις συμφορές ο βασιλιάς οδήγησε στο βωμό την Αγανίππη. Όταν η Αγανίππη θυσιάστηκε, ο Αίγυπτος από την υπερβολική του λύπη έριξε τον εαυτό του στον ποταμό Μέλανα, ο οποίος από αυτόν μετονομάστηκε σε Αίγυπτος. Πήρε την ονομασία Νείλος για τον εξής λόγο: η Γαρμαθώνη, βασίλισσα της χώρας της Αιγύπτου, έχασε τον γιο της Χρυσοχόα, έφηβο στην ακμή του, και τον θρηνούσε λυπητερά μαζί με τους υπηρέτες της. Όταν της εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά η Ίσιδα, προς στιγμήν έβαλε στην άκρη τη λύπη της και με προσποιητή χαρά και καλόψυχη διάθεση φιλοξένησε την θεά. Η Ίσιδα, θέλοντας να αλλάξει την (θλιβερή) κατάσταση, παρακάλεσε τον Όσιρη να ανεβάσει τον γιο της από τον Κάτω Κόσμο. Ο Όσιρης συναίνεσε στις παρακλήσεις της γυναίκας του, αλλά ο Κέρβερος, που ορισμένοι τον αποκαλούν Φοβερό, αλύχτησε και ο Νείλος, ο σύζυγος της Γαρμαθώνης, αιφνιδιαστικά κυριεύτηκε από θεϊκό φόβο και έριξε τον εαυτό του στον λεγόμενο ποταμό Αίγυπτο, ο οποίος μετονομάστηκε από αυτόν σε Νείλος.
Μέσα στον ποταμό αυτό δημιουργείται ένα λίθος παρόμοιος με τα κουκιά, που αν τον δουν τα σκυλιά, δεν αλυχτούν. Είναι πολύ αποτελεσματικός με τους δαιμονισμένους. Γιατί μόλις τον φέρουν κοντά στα ρουθούνια τους, το δαιμόνιο αποχωρεί. Δημιουργούνται και άλλοι λίθοι που λέγονται κόλλωτες. Αυτούς, όταν πλημμυρίζει ο Νείλος, τους συλλέγουν τα χελιδόνια και κατασκευάζουν το λεγόμενο Χελιδόνιο τείχος, το οποίο συγκρατεί τη σφοδρή κίνηση του νερού και δεν επιτρέπει την καταστροφή της χώρας από την πλημμύρα, όπως ιστορεί ο Θράσυλλος στα Αιγυπτιακά.
Πλάι στο ποτάμι βρίσκεται ένα βουνό που καλείται Άργιλλος για τον εξής λόγο: Ο Δίας από ερωτική επιθυμία απήγαγε από την πόλη Λύκτο της Κρήτης την νύμφη Άργη και την έφερε στο βουνό της Αιγύπτου που (τώρα) λέγεται Άργιλλος. Απέκτησε από αυτήν γιο, τον λεγόμενο Διόνυσο,[5] ο οποίος όταν μεγάλωσε μετονόμασε το βουνό προς τιμήν της μητέρας του σε Άργιλλο. Αφού στρατολόγησε Πάνες και Σατύρους, υπέταξε στο σκήπτρο του τους Ινδούς. Νίκησε και στην Ιβηρία, όπου άφησε ως επιμελητή της περιοχής έναν Πάνα, ο οποίος μετονόμασε την χώρα από αυτόν σε Πανία. Αυτή τη χώρα οι μεταγενέστεροι την αποκάλεσαν με μια μεταβολή Σπανία, όπως ιστορεί ο Σωσθένης στο δέκατο τρίτο των Ιβηρικών[6]    




[1] Αρχαία ονομασία του σημερινού ποταμού της Μικράς Ασίας Τερμέ-Τσάι, που πηγάζει από το Αμαζόνιο όρος και εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντο. Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση στην περιοχή του ποταμού ζούσαν οι ηρωικές Αμαζόνες.
[2] Το όνομα Θερμώδων αποτελεί προφανώς αντίφραση προς την παγωμένη μορφή που έχει συνήθως το ποτάμι. Το σωζόμενο κείμενο σταματά απότομα στην επόμενη φράση, αφού η συνέχεια έχει χαθεί. 
[3] Ο Μέλας ήταν γιος του Ποσειδώνα με κάποια ανώνυμη νύμφη της Χίου (Παυσ. 7.4.8). Σε άλλους συγγραφείς το αρχικό όνομα του Νείλου Μέλας οφειλόταν στο βάθος των νερών που έκανε τα ύδατα του ποταμού να φαίνεται μαύρα.
[4] Στη συνήθη εκδοχή της μυθικής παράδοσης ο Αίγυπτος είναι γιος του Βήλου και εγγονός του Ποσειδώνα ή γιος του Νείλου και της Μέμφιδας ή του Δία και της Θήβης. Δίδυμος αδελφός του Δαναού, πήρε από τον πατέρα του την Αραβία, ενώ ο Δαναός πήρε τη Λιβύη (Αφρική). Είχε πενήντα γιους, οι οποίοι προσπάθησαν με τη βία να παντρευτούν τις ξαδέρφες τους, τις πενήντα Δαναΐδες, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει πόλεμος στην Αίγυπτο. Κατόρθωσε τελικά να εκδιώξει τον αδερφό του από το θρόνο και να γίνει ο ίδιος βασιλιάς της Αιγύπτου, στην οποία έδωσε το όνομά του. Ο Δαναός και οι κόρες του κατέφυγαν στο Άργος.
[5] Ο Διόνυσος θεωρείται συνήθως γιος του Δία και της Σεμέλης ή του Δία και της Περσεφόνης. Ποικίλες παραδόσεις γέννησης καταγράφει ο Διόδωρος 3.62 κ.εξ.
[6] Ο συγγραφέας παρετυμολογεί εδώ το όνομα της Ισπανίας. Το όνομα Ιβηρία ίσως σχετίζεται με τον ποταμό Έβρο που διασχίζει την ιβηρική χερσόνησο.  

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…